Semerkant’ta Küresel Buluşma
NUN Eğitim ve Kültür Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Esra Albayrak, Özbekistan’ın Semerkant şehrinde düzenlenen “Çocukların Refahına Yatırım Yapmak: Gelecek Nesillerin Sürdürülebilir ve Adil Kalkınmasına Giden Yol Dünya Zirvesi”nde söz aldı. BM Genel Kurulu Başkanı, Lübnan, Zimbabve ve Kırgızistan cumhurbaşkanlarının eşleri ile eski Sırbistan Cumhurbaşkanı’nın eşinin de katıldığı zirvedeki “Çocuklara Büyük Ölçekte Yatırım” oturumunda önemli mesajlar verdi.
Ali Kuşçu’dan İlham, Semerkant’tan Güç
Albayrak, İstanbul’dan Hive’ye, Hive’den Buhara’ya, Buhara’dan Semerkant’a uzanan ilim koridorunun yüzyıllar boyunca medeniyetin en güçlü fikri damarlarından biri olduğunu vurguladı. Kendisine en çok ilham veren ismin Uluğ Bey’in öğrencisi Ali Kuşçu olduğunu belirten Albayrak, bu büyük âlimin, “Dünyanın hareketsiz olduğu” yönündeki tartışılmaz kabulü sorgulayarak astronomi biliminin önünü açtığını ve böylece yalnızca ön kabulleri sorgulamanın bilimi nasıl dönüştürebileceğini gösterdiğini anlattı.
“Apaçık Sayılan Kabulleri Sorgulamalıyız”
Albayrak, bu felsefi temeli yapay zeka çağına taşıyarak çarpıcı bir çağrıda bulundu. “Yapay zeka çağının apaçık sayılan kabullerini sorgulamak ve insanın en çok da lehine kararlar almak cesaretini göstermek zorundayız. Yapay zeka algoritmaları neyi başarıyor? Kimin diliyle, kimin verisiyle düşünüyor? Bunları sormak zorundayız” diyen Albayrak, teknolojik dönüşümün ardındaki güç ilişkilerini görünür kılmanın bir zorunluluk olduğunun altını çizdi.
Sosyal Bilimlerde Çoğul Nedensellik
Bir sosyal bilimci kimliğiyle konuşan Albayrak, aynı sınıftaki üç içine kapanık çocuğun aslında üç farklı nedeni yansıtabileceğini somut bir örnekle anlattı: biri akran zorbalığına uğramış, diğeri kontrolsüz ekran maruziyeti yaşamış, bir başkası şiddet ya da yoksullukla boğuşuyor olabilir. “Dolayısıyla her üçü için de politikayı konuşurken farklı mekanizmaları işletmek zorundasınız; çözüm de farklı olmak zorundadır” diyen Albayrak, hazır cevaplar yerine doğru soruları, tekil açıklamalar yerine çoğul nedensellikleri öncelemenin önemine dikkat çekti.
Fıtrat ve Gelişim Biliminin Buluşması
Albayrak, modern pedagoginin uzun yıllar “çocuğun zihni boş bir levhadır” önkabulüyle hareket ettiğini, ancak gelişim biliminin artık yeni doğan bir bebeğin annesinin sesini ve hatta ana dilinin ritmini ayırt edebildiğini ortaya koyduğunu hatırlattı. “Bizim düşünce geleneğimiz buna fıtrat diyor” diyen Albayrak, insan fıtratının bu doğuştan gelen kapasiteyi bozmadan tekamüle erdirme yolculuğu olduğunu vurguladı.
Sosyal Medyadan Yapay Zekaya: İki Dalgalı Tehdit
Albayrak, çocukların iyi oluşunu tehdit eden iki ayrı dalga tanımladı. İlk dalgada sosyal medyanın gerçek bağları taklit eden bir bağlılık illüzyonu oluşturarak çocukları bağımlı hale getirdiğini ve düşünce, dil ve duygu bütünlüğünü besleyen gerçek ilişkileri zayıflattığını belirtti. “Şimdi ikinci evrede yapay zekayı konuşuyoruz” diyen Albayrak, algoritmaların insanın ihtiyacına değil dikkatine ve verisine talip olduğunu; bu nedenle irade gücünü de zayıflattığını söyledi.
Dayanıklı Çocuk Yetiştirmek
“Bu çağda çocuklarımızı korumak, onları her riskten uzak tutmak anlamına elbette gelmiyor; ancak onları dayanıklı yetiştirmekle mümkün olabileceğine inanıyorum” diyen Albayrak, çocukların çağın edilgen değil aktif öznesi olabilmesi için erken dönem çocukluğa yatırım yapılmasının zorunlu olduğunu vurguladı. Sistematik düşünce eğitimini bu yatırımın en kritik ayağı olarak tanımlayan Albayrak, çocukların kavramlarla çalışmayı, karşılaştırmayı, gerekçe göstermeyi ve doğru sorular sormayı öğrenmesi gerektiğini kaydetti.
“Çocuklar Bizden Ali Kuşçu’nun Cesaretini Bekliyor”
Konuşmasını güçlü bir çağrıyla kapatan Albayrak, yapay zeka çağının kabullerini sorgulamanın yetişkinlere değil aslında çocuklara özgü bir kapasite olduğunu hatırlattı. “Çocuk fıtratı gereği sürekli ‘Neden?’ diye sorar; bu kabiliyeti zamanla gölgeleyen biz yetişkinleriz çoğu zaman” diyen Albayrak, Gazze, Lübnan ve Myanmar çocuklarının bu dünyadan tam olarak şunu beklediğini söyledi: gücün adaletsiz kullanımını meşrulaştıran kabullerin hep birlikte sorgulanmasını.
Uluslararası Katılım ve Moderatör
BM Genel Sekreteri’nin Çocuklara Yönelik Şiddet Özel Temsilcisi Dr. Najat Maalla M’jid’in moderatörlüğünü yaptığı oturumda; Sri Lanka Kadın ve Çocuk İşleri Bakan Yardımcısı, Dünya Bankası Orta Asya Bölge Direktörü, World Vision International’dan kıdemli yöneticiler ve Pakistan’daki Oasis Otizm Vakfı Başkanı da söz alırken Nijerya Kadın İşleri ve Sosyal Kalkınma Bakanı video mesajla oturuma katkı sağladı.
