Tarihte bazı antlaşmalar vardır ki yalnızca iki devlet arasındaki savaşı sona erdirmez; aynı zamanda bir dönemin siyasi anlayışını, güç dengelerini ve devletlerin geleceğe bakışını da ortaya koyar...
Bugün, 4 Ağustos 1791 tarihinde imzalanan Ziştovi Antlaşması’nın yıl dönümünde, yalnızca bir barış anlaşmasını değil, Osmanlı Devleti’nin değişen dünya düzeni karşısındaki mücadelesini ve diplomasi anlayışındaki dönüşümü de hatırlamak gerekiyor.
-
yüzyılın sonlarına gelindiğinde Osmanlı Devleti, Avrupa devletleri karşısında eski askerî üstünlüğünü korumakta zorlanan bir imparatorluk haline gelmişti. Bir dönem fetihlerle büyüyen Osmanlı siyaseti, artık mevcut toprakları koruma ve uluslararası dengeleri doğru okuyabilme zorunluluğuyla karşı karşıyaydı. Bu süreçte Avusturya, Rusya ile yaptığı ittifakın da etkisiyle Osmanlı toprakları üzerindeki nüfuzunu artırmak istiyordu. 1787 yılında başlayan Osmanlı-Avusturya Savaşı, iki devlet açısından da beklenen sonuçları doğurmadı. Savaş ilerledikçe Avusturya, Avrupa’daki siyasi gelişmeler ve kendi iç meseleleri nedeniyle uzun süreli bir mücadeleyi sürdürmekte zorlandı.
Özellikle Fransız Devrimi’nin Avrupa’da oluşturduğu yeni siyasi ortam, Avusturya’nın önceliklerini değiştirdi. Yönetimler kendi güvenliklerini ve Avrupa’daki dengeleri yeniden değerlendirmeye başladı. Bu şartlar altında Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında barış görüşmeleri başladı ve 4 Ağustos 1791’de Ziştovi Antlaşması imzalandı.
Antlaşmanın en önemli sonucu, Osmanlı Devleti ile Avusturya arasındaki savaşın sona ermesi oldu. Osmanlı Devleti, bu süreçte büyük toprak kayıpları yaşamadan barışı sağlamayı başardı. Avusturya ise ele geçirdiği bazı bölgelerden çekilmeyi kabul etti. Böylece Osmanlı Devleti, Avrupa’daki varlığını koruma açısından önemli bir diplomatik kazanım elde etti.
Ziştovi Antlaşması’nın en dikkat çekici yönlerinden biri, Osmanlı Devleti’nin değişen siyaset anlayışını göstermesidir. Osmanlı artık yalnızca genişleyen ve fetheden bir güç olarak değil, mevcut gücünü korumaya çalışan ve diplomasi yoluyla denge kurmaya çalışan bir devlet olarak hareket etmeye başlamıştı.
Bu yönüyle Ziştovi, yalnızca Avusturya ile yapılan bir barış anlaşması değildir. Aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin yeni dönemde nasıl bir yol izleyeceğinin de göstergelerinden biridir. Askerî mücadelelerin yanında diplomasi, ittifaklar ve uluslararası dengeler giderek daha önemli hale gelmiştir.
Antlaşmanın Osmanlı-Rusya ilişkileri açısından da önemli sonuçları olmuştur. Avusturya’nın savaştan çekilmesi, Osmanlı Devleti’nin Rusya karşısındaki mücadelesinde yeni bir dönemin başlamasına neden olmuştur. Osmanlı yönetimi, Avrupa siyasetinde daha dikkatli ve hesaplı adımlar atmak zorunda kalmıştır.
Bugünden geriye baktığımızda Ziştovi Antlaşması bize önemli bir tarihî gerçeği hatırlatıyor: Devletlerin başarısı her zaman büyük zaferlerle ölçülmez. Bazen en önemli başarı, zor bir dönemde kayıpları azaltmak, zaman kazanmak ve geleceğe hazırlanabilmektir.
1791 Ziştovi Antlaşması da Osmanlı Devleti’nin böyle bir dönemde attığı önemli diplomatik adımlardan biridir. Bu antlaşma, bir savaşın sona ermesinden çok daha fazlasını ifade eder. Osmanlı’nın değişen dünya şartlarını görmeye başladığını, güç dengelerini dikkate aldığını ve varlığını korumak için yeni yöntemler geliştirdiğini gösteren tarihi bir dönüm noktasıdır.
Ziştovi’nin yıl dönümünde hatırlanması gereken en önemli nokta şudur: Tarih yalnızca kazananların ve kaybedenlerin hikâyesi değildir. Bazen geleceğe hazırlanmayı sağlayan bir barış, en az kazanılan bir savaş kadar önemlidir. Gerçekten önemli olan dönemin koşullarına göre değerlendirebilmektir.