Belediye İktisadi Teşebbüsleri (BİT), Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) gibi kamu yararının gözetildiği girişimler. Özellikle şehirlerin daha sağlıklı şekilde işleyebilmesi ve halka hizmetin daha kaliteli hale gelmesi için kurulan BİT’ler günümüzde zarar edilen bir yapıya dönüştü. KİT’lerde de benzer şekilde kamu öncülüğünde başlatılan teşebbüsler yol yapımından ekmek üretimine kadar farklı alanlarda faaliyet gösteriyor. Sosyal belediyecilik örneği olarak vurgulanan ancak kötü yönetim, verimsizlik ve yanlış yatırım politikaları nedeniyle BİT’lerin büyük çoğunluğu zarar ediyor. Enflasyonla mücadele sürecinde KİT’lerin reform olgusu konuşulurken BİT’lerin de gözden geçilmesi gerekiyor. Kamu yararı gözetilen girişimlerde kar edilmesi öncelik değilken zararın sürekli hale gelmesinin de önüne geçilmeli. Bu nedenle yerel yönetimlerde yapılacak olan yapısal ve mali reformlar merkezi yönetim öncülüğünde global örneklere göre yapılmalı. Çünkü uzun yıllardır yerel yönetimler tarafından yatırım yapılan ve belli bir üretim kapasitesine erişmiş girişimler heba edilmemeli. Buradan hareketle, Türkiye’nin en büyük BİT’lerinden biri olan İstanbul Halk Ekmeğin (İHE) son yıllarda maruz kaldığı zarar süreci ele alınabilir.
2022-2025 döneminde İHE 414 milyon adet olan ekmek satış adetini 218 milyona kadar düşürdü. İHE’nin zararları geçen yıl 200 milyon TL’ye erişti. Bu yıl içinde benzer bir zarar bekleniyor. Günlük üretim ve satış hacmi 2 milyondan 600 bine düşen İHE’nin çok uzun yıllardır başarılı bir iştirak olarak kabul edilmesi de önem taşıyor. Fakat zararın yıllara göre artış eğilimini sürdürmesi ve yeni yatırımların gerekli ölçüde etki yaratmaması karar alıcılar için bir uyarı niteliğinde. Kar eden bir kuruluşun alınan yanlış yönetim kararları nedeniyle zarar etmesi kısa, orta ve uzun vadede kamu yararı olgusunun da zarar görmesine katkı sunuyor. Benzer şekilde İHE büfeleri edilen zarardan daha fazla etkileniyor ve baskılanan kâr marjı işletmelerin hayatta kalmasını zorlaştırıyor. İHE’nin lezzet, kalite ve kamu yararı açısından edildiği kalitenin sürdürülmesi için mevcut zarar olgusundan vazgeçilmeli. Siyasi kadrolaşma, yanlış yatırım ve verimsizlik merkezli ilerleyen yönetim olgusu toptan gözden geçirilmeli. Benzer şekilde İHE’de yapılacak olan reform olgusu tüm BİT’ler için de geçerli olacak şekilde öncelenmeli.
İHE örneği diğer muadillerine göre hacim olarak kamu yararının keskin şekilde görülebildiği bir teşebbüs. Kurumun siyasi kadrolaşma nedeniyle veya yanlış yatırım stratejisinin etkisiyle zarara mahkûm olmaması gerekir. Sonuç olarak İHE örneğinde meydana gelen son beş yıllık zarar olgusu çalışanların iyiliğini ve verimlilik merkezli dönüşümünü önceleyecek şekilde reforma tabi tutulmalı.