Küresel enflasyon, petrol ve gıda arzında aynı anda yaşanan kırılmalar nedeniyle yeniden yükseliyor. Orta Doğu'daki savaş, Hürmüz Boğazı ve Karadeniz'deki sevkiyat aksamaları, Kızıldeniz'deki güvenlik sorunu ve aşırı hava olayları enerji, navlun ve tarım maliyetlerini aynı anda artırıyor. AA'nın FAO, Dünya Bankası ve uluslararası finans kuruluşlarının verilerinden derlediği bilgilere göre bu baskının 2027'ye kadar sürmesi bekleniyor. Fed, Avrupa Merkez Bankası (ECB) ve Japonya Merkez Bankası (BoJ) bu hafta faiz kararlarını açıklayacak.
Küresel enflasyonu yukarı iten başlıca etkenler neler?
Enflasyondaki yeni yükselişin arkasında tek bir neden yok. Birkaç arz sorunu aynı anda yaşanıyor. Öne çıkan etkenler şunlar:
- Orta Doğu'daki savaşla birlikte yükselen petrol ve doğal gaz fiyatları
- Hürmüz Boğazı'ndaki ablukanın gübre ihracatını aksatması
- Karadeniz'deki tahıl altyapısına yönelik saldırılar
- Kızıldeniz'deki güvensizlik yüzünden gemilerin Afrika'nın çevresinden dolaşması
- El Nino kaynaklı kuraklık ve 2026 yazında Avrupa'yı etkileyen aşırı sıcaklar
Bu tablo, resesyona girmeden enflasyonu düşürmeyi amaçlayan "yumuşak iniş" beklentisini zayıflatıyor. Gıda ve enerjinin hane bütçesinde büyük yer tuttuğu kırılgan ekonomiler bu durumdan en çok etkilenen ülkeler oluyor.
Petrol fiyatları kaç dolara çıktı?
AA'nın aktardığı verilere göre Brent petrolün varil fiyatı 114 doları, ABD'nin Batı Teksas türü (WTI) ham petrolü ise 101 doları aştı. Petrol fiyatları, akaryakıttan taşımacılığa ve üretim maliyetlerine kadar birçok kalemi etkilediği için enflasyonu hem doğrudan hem dolaylı yoldan yukarı çekiyor.
Doğal gazda da benzer bir durum var. Küresel piyasalarda doğal gaz fiyatlarının Orta Doğu'daki savaştan önceki seviyenin iki katını aştığı, enerji enflasyonunun da çift haneye çıktığı belirtiliyor.
Küresel gıda fiyatları ne kadar arttı?
FAO Gıda Fiyat Endeksi eylülde aylık bazda yüzde 1,5 artarak ortalama 136 puana yükseldi ve Kasım 2022'den bu yana en yüksek seviyeyi gördü. Endeks, art arda üçüncü ayda da yükseldi. Buna rağmen Mart 2022'de ulaşılan rekorun hâlâ yüzde 15,1 altında bulunuyor. AA'nın aktardığına göre endeks geçen yılın aynı ayına göre yüzde 5,8 daha yüksek.
FAO verilerine göre eylüldeki artışın başlıca nedenleri tahıl, şeker ve bitkisel yağ fiyatlarıydı. Tahıl endeksi bir önceki aya göre yüzde 5,1 yükseldi. Bu grupta buğday yüzde 6,3, mısır yüzde 5,6 arttı. Şeker endeksi yüzde 6,1 artışla 114 puana çıktı. Bitkisel yağ endeksi ise bir yıl öncesine göre yüzde 18,3 yükseldi. Et fiyatları geriledi, süt ürünleri fiyatları yatay seyretti.
FAO Baş Ekonomisti Maximo Torero, fiyat baskısını Hürmüz Boğazı ve Karadeniz'deki aksamalarla iklim şoklarının birlikte yarattığı etkiye bağladı.
Lojistik sorunlar gıda fiyatlarını nasıl etkiliyor?
Taşımacılık hatlarındaki sorunlar, gıdanın üreticiden tüketiciye ulaşma maliyetini doğrudan artırıyor. Kızıldeniz'deki güvensizlik gemileri Afrika'nın çevresindeki daha uzun rotalara yöneltiyor. Bu durum Karadeniz ile Güneydoğu Asya arasındaki navlun fiyatlarını yüzde 50 artırdı.
Hürmüz Boğazı'ndaki abluka gübre sevkiyatını aksatıyor ve tarımsal üretim maliyetlerini yüksek tutuyor. AA'nın derlediği verilere göre buğday fiyatları 2026'da yüzde 30'dan fazla yükseldi, şeker fiyatları tarihi zirveleri gördü. Bu artışlar ekmek fiyatlarına da yansıdı.
Avrupa'da enflasyon kaç oldu?
Avro Bölgesi'nde yıllık enflasyon eylülde yüzde 3,8'e çıkarak son 3 yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Gelişmiş ülkelerde yıllık ortalama çekirdek enflasyonun yüzde 2,7'den yüzde 2,9'a yükselmesi, fiyat artışlarının enerji ve gıdayla sınırlı kalmayıp geneline yayıldığını gösteriyor.
ECB'nin 20 Ekim'de yayımladığı "Gıda enflasyonu etkisini kaybetti mi?" başlıklı analiz iki büyük riske dikkat çekiyor. Birincisi, enerji ve gübre maliyetlerindeki artış nakliye, paketleme ve işleme maliyetleri üzerinden tüketiciye gecikmeli olarak yansıyor. Bu etkinin önümüzdeki aylarda özellikle buğday, mısır, ekmek ve makarna gibi üretimi çok enerji gerektiren ürünlerde fiyatları artırması bekleniyor.
İkinci risk iklimden kaynaklanıyor. ECB'nin tahminine göre 2026 yazındaki aşırı sıcaklar ve kuraklık, gelecek yıl Avro Bölgesi'nin gıda enflasyonuna tek başına 0,3 ila 0,8 puan ek yük getirebilir. İşlenmemiş gıda enflasyonunun eylülde yüzde 4'e çıkması, hava koşullarına duyarlı sebze fiyatlarındaki artışın başladığını gösteriyor.
Kışın Avrupa'da enflasyon yüzde 5'i aşabilir mi?
ING analistlerine göre bu mümkün. ING, doğal gaz fiyatlarındaki artışın Ukrayna krizinin benzer dönemindekinden daha sert olduğunu belirtiyor. Kuruma göre Avro Bölgesi'nde kış aylarında yüzde 4'lük enflasyon şimdiden kesinleşmiş durumda. ING'nin senaryosunda petrolün varil fiyatı 130 dolara çıkar ve doğal gaz fiyatları yüksek seviyesini korursa, genel enflasyonun kışın yüzde 5'i aşabileceği öngörülüyor.
AA'nın aktardığına göre Birleşik Krallık'ta hane halkının enerji faturalarında Ocak 2027'de yüzde 25'lik bir artış bekleniyor. Benzer bir maliyet baskısının Avro Bölgesi'nde de görülmesi öngörülüyor. Analistler, maliyet artışlarının büyümeyi yavaşlatırken fiyatları yükseltmesi nedeniyle stagflasyon riskinin arttığı uyarısında bulunuyor.
Merkez bankaları faizleri ne kadar artırdı?
Merkez bankaları geçmişte enflasyona geç müdahale ettikleri için eleştirilmişti. Bu kez erken davranarak yeni bir sıkılaşma dönemi başlattılar. AA'nın derlediği bilgilere göre:
- ECB, politika faizini bu yıl toplam 50 baz puan artırdı ve mevduat faizini yüzde 2,50'ye yükseltti.
- Fed, faizi 25 baz puan artırarak yüzde 3,75-4 aralığına çekti. Bu, 2023'ten bu yana yapılan ilk faiz artışı oldu.
- BoJ, haziranda faiz artırdı ve eylül toplantısında yeniden artırarak politika faizini yüzde 1,25'e çıkardı.
Yeni Zelanda, Pakistan, Avustralya ve Güney Kore de faiz artırdı. İsveç ve İsviçre'nin de yakın dönemde benzer bir adım atabileceği tahmin ediliyor.
Fed, ECB ve BoJ faiz kararlarını ne zaman açıklayacak?
Üç büyük merkez bankası kararlarını bu hafta açıklayacak:
- Fed: 28 Ekim Çarşamba
- ECB: 29 Ekim Perşembe
- BoJ: 30 Ekim Cuma
Piyasada genel beklenti, üç bankanın bu hafta faizi sabit tutması ve aralıktaki yılın son toplantılarında yeniden artırmaya gitmesi yönünde. Yüksek enerji fiyatlarının enflasyona etkisi ve yapay zeka yatırımlarının sürdürülebilirliğine ilişkin endişeler de kararlarda dikkate alınacak başlıklar arasında. Fransa'da yükselen tahvil faizleri ve yerel para birimlerinin dolar karşısında değer kaybetmesi, bu haftaki kararların küresel tahvil getirileri ve risk iştahı üzerindeki etkisini daha da önemli hale getiriyor.
Enflasyon baskısı ne zamana kadar sürecek?
AA'nın uluslararası kuruluşların verilerinden derlediği bilgilere göre, enflasyonun yol açtığı kriz ortamının 2027'ye kadar sürmesi bekleniyor. Bunun başlıca nedenleri azalan stoklar ile yüksek seyreden enerji ve navlun maliyetleri. Analistler, enerji fiyatlarındaki artışın üretim zincirine gecikmeli yansıdığını hatırlatıyor. Bu nedenle merkez bankalarının faizleri beklenenden daha uzun süre yüksek tutmak zorunda kalabileceğini belirtiyorlar.
