Küresel yapay zeka sektöründe ham maddeden montaja kadar uzanan üretim zinciri onlarca ülkeye yayılmış durumda. Bakır ve silikon Şili ile Peru’dan geliyor; yarı iletkenleri Güney Kore ve Tayvan üretiyor; montaj için Malezya ve Meksika devreye giriyor. Ne var ki bu coğrafi dağılım, ekonomik getirinin aynı ölçüde paylaşılmasını sağlamıyor. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kuruluşu’nun (UNCTAD) “Ticaret ve Kalkınma Raporu 2026” analizi, kârın büyük bölümünün tasarım ve fikri mülkiyeti elinde tutan şirketlerde yoğunlaştığını ortaya koyuyor.
3,3 Milyon Dolarlık Sunucunun Anatomisi
UNCTAD, değer dağılımını somutlaştırmak için yapay zeka veri merkezlerinde kullanılan NVIDIA GB200 NVL72 sunucu sistemini inceledi. Yaklaşık 3,3 milyon dolar değerindeki bu sistemde, takip edilebilen yaklaşık 2,92 milyon dolarlık katma değerin yüzde 68'ini faaliyet giderleri ve kurumlar vergisi sonrasında elde edilen kâr oluşturdu. Bu kârın büyük bölümünün, çipleri tasarlayan ancak fiziksel üretimi başka şirketlere devreden NVIDIA’ya yöneldiği belirtildi.
Çalışanlara düşen pay ise oldukça sınırlı kaldı: Doğrudan üretimde görev alanlar izlenebilir katma değerin yüzde 4,3'ünü alırken mühendisler ve yöneticiler dahil üretim dışı çalışanların payı yüzde 9,9 oldu. Çalışanların toplam payı yüzde 14,2 ile kâr payının beşte birini bile geçemedi.
Ham Madde Ülkelerine Düşen Pay: Binde İki
Denklemin en az kazanan halkasını ham madde ihracatçısı ülkeler oluşturuyor. UNCTAD’ın atıfta bulunduğu araştırmaya göre söz konusu sunucu sisteminde kullanılan silikon, bakır ve kalayın toplam değeri nihai satış fiyatının yalnızca yüzde 0,2'sine karşılık geliyor. Yapay zeka yatırımlarındaki küresel artış bu ülkelerin mineral ihracatını büyütse de üretim zincirinden aldıkları pay aynı oranda yükselmeyecek.
Küresel Ticarette Ağırlık Artıyor
Dünya Ticaret Örgütü verileri, yapay zekayla ilişkili teknoloji ürünlerinin uluslararası ticaretteki payının hızla büyüdüğünü gösteriyor. 2025 yılında çipler ve sunucular dahil bu ürün grubu küresel mal ticaretinin yaklaşık altıda birini oluştururken, mal ticaretindeki değer bazlı büyümenin yüzde 42'sini tek başına sağladı.
Tedarik Zincirine Katılmak Yetmiyor
UNCTAD, gelişmekte olan ülkelere yalnızca yabancı yatırım çekmeye odaklanmayı değil yerel tedarikçileri güçlendirmeyi ve nitelikli iş gücü kapasitesini geliştirmeyi öneriyor. Rapor, küresel tedarik zincirlerine katılmanın önemli bir başlangıç noktası olduğunu, ancak hangi faaliyetlerin üstlenildiğinin ekonomik getiriyi belirleyen temel etken olduğunu vurguluyor. Tasarım ve yüksek katma değerli süreçlere geçiş ise ileri teknolojiye erişim, finansman ve jeopolitik ilişkiler nedeniyle giderek zorlaşıyor.
