Reklamı Kapat

Ortadoğu’da çatışmadan diplomasi dönemine

ABD’nin iyice kenara çekildiği Ortadoğu siyasetinde devletler, bölgesel güç dengesini gözeterek güvenlik açıklarını kapatmaya çalışıyor ve ulusal güvenliklerine yönelik muhtemel tehditlerle baş başa kalmak istemiyor.

Dr. Abdullah Erboğa - Analiz / AA

ABD’nin Afganistan’dan çekilmesinin yankılarının sürdüğü şu günlerde Ortadoğu siyasetinde de hızlı gelişmeler yaşandığına şahit oluyoruz. Diplomasi hız kazanıyor ve gergin ilişkilere sahip devletler karşılıklı yumuşama emareleri gösteriyor. Bu sürecin sadece birkaç ülkeyle sınırlı olmadığını ve neredeyse bölgedeki tüm aktörlerin benzer davranışlar sergilediğini söylemek mümkün. Arap İsyanları sürecinde bölgede artan çatışma ve gerilimin yerini, şimdilerde devletlerin dış politikalarında restorasyon temelli bir yaklaşıma bıraktığı artık aşikâr. Peki Ortadoğu’da İşbirliği süreci neden ivme kazanmaya başladı?

11 EYLÜL BİR DÖNÜM NOKTASI

11 Eylül 2001 tarihi, ABD dış politikası açısından elbette önemli bir dönüm noktası olmakla birlikte gerçek mahiyetinin aksettiği coğrafya Ortadoğu bölgesi oldu. Önce Afganistan ve ardından Irak’a yönelik ABD öncülüğündeki askeri müdahaleler, Ortadoğu coğrafyasındaki kaosu derinleştirdi. Soğuk Savaş sonrası uluslararası siyasetteki tek süper güç olmanın verdiği özgüvenle hareket eden Washington yönetimi, sert gücü sonuna kadar kullandı ve küresel güvenlik maliyetlerinin tümünü üstlenmeyi tercih etti.

ÇİN ABD İÇİN TEHDİT

Bununla birlikte başta Ortadoğu coğrafyasında ABD’nin yüzleştiği sorumluluklar ve Çin gibi süper güç olma yolunda ilerleyen aktörlerin Washington’ın konumunu tehdit etmeye başlamasıyla ABD yeni bir stratejik yaklaşım ortaya koydu. Başkan Barack Obama ile ABD’nin süper güç konumunu sürdürebilmesi için küresel güvenlik maliyetlerinden kurtulması gerektiği inancı, ABD dış politikasının temel önceliklerinden biri haline geldi ve eski Başkan Donald Trump döneminde de bu yaklaşım sürdürüldü.

DAHA ÇATIŞMACI BİR BÖLGE

Uluslararası sistemdeki en güçlü aktör olmasına rağmen gelecek projeksiyonunda hâlâ başat güç pozisyonunu sürdürebilmesini özellikle askeri olarak geri çekilmeye indirgeyen ABD, bu politikasını Ortadoğu’da yürürlüğe geçirdi. 2010 yılında Irak’tan çekilen ABD, Arap İsyanları sürecinde Ortadoğu’daki gelişmeleri kenardan izlemeye ve askeri olarak müdahil olmamaya azami özen gösterdi. Aradan geçen on bir yılın ardından Afganistan’dan çekildiğini duyuran ABD, ardında güç dengesinin büyük oranda değişmediği ancak daha çatışmacı dinamikler barındıran bir Ortadoğu bıraktı.

KÜRESEL AKTÖRLERİN ÇOK ÖTESİNDE

Elbette ABD’nin askeri olarak geri çekilmesi küresel hegemon imajını zayıflatıyor gibi görünse de güç kapasitesi hâlâ diğer küresel aktörlerin çok ötesinde. Ancak bu veri küresel süper güç korumasına fazlasıyla alışmış devletlerin güvenlik ve dış politika davranışlarını değiştirmeyeceği anlamına gelmiyor. Zira her ne kadar ABD küresel süper güç olarak uluslararası sistemdeki statüsünü ve rolünü sürdürse de artık müttefiklerine sınırsız güvenlik taahhütlerinde bulunduğu günleri çok geride bırakmış durumda. Dolayısıyla ABD’nin güvenlik ve dış politika tercihlerine göre hareket eden aktörler, ortaya çıkan güç boşluğu koşullarına göre dış politika davranışlarını güncellemeye çalışıyor.

DİPLOMASİDE HALA KAZAN GÜÇTÜR

ABD’nin Ortadoğu siyasetinde hâlâ en belirleyici güç olduğunu unutmamak kaydıyla bölgesel aktörlerin yeni döneme hızlı bir şekilde adapte olmaya çalıştıklarını söylemek mümkün. ABD’nin geçtiğimiz ay Afganistan’dan çekilmesiyle askeri olarak Ortadoğu’da yakın gelecekte inisiyatif üstlenmeyeceğini hesap eden bölgesel aktörler, dış politika stratejilerini, küresel gücü unutmadan lakin bölgesel güç dengesini önceleyerek revize etmeye başladılar. Nitekim Arap İsyanları sürecinde kendi güç kapasitesinin çok üzerinde hareket eden aktörler, bunu ancak büyük gücün verdiği destekle mümkün kılabilmişti.

Gerek ABD’nin bölgeden çekilmesi gerekse Arap İsyanları sürecinde aktörlerin kendilerine çok düşman biriktirmiş olmaları elbette yeni dönemde yüklenmesi zor bir maliyet olarak duruyor. Bu sebeple Ortadoğu’daki güçler yeni döneme intibak etmek adına çatışmacı ve agresif dış politika yerine, İşbirliğini önceleyen ve diplomasiyi güçlü tutmaya çalışan adımlar atıyorlar. Ortadoğu’daki devletlerin bu davranışlarındaki temel motivasyon ise Arap İsyanları sürecinde edindikleri gerilimlerin şerrinden emin olmaya çalışmak. Zira ABD’nin iyice kenara çekildiği Ortadoğu siyasetinde devletler, bölgesel güç dengesini gözeterek güvenlik açıklarını kapatmaya çalışıyorlar, zira ulusal güvenliklerine yönelik muhtemel tehditlerle baş başa kalmak istemiyorlar.

SİYASETTE YUMUŞAMA HAVASI

Bu açıdan bakıldığında Ortadoğu’da hemen her devletin eski gerilimleri bir tarafa bırakmaya özen gösterdiği ve kendisine en yüksek maliyeti çıkarması muhtemel olan aktörle yumuşama dönemine girmek istediği görülüyor. Devletlerin dış politikada uzlaşı ve İşbirliğini öne çıkaran davranışları, diplomasinin güç kazanmasını ve ikili ilişkilerde yumuşamayı beraberinde getiriyor. Aslında bir bakıma uluslararası sistemin koşulları gereği aktörlerin yumuşak davranışlar sergilemeye mecbur kaldıkları söylenebilir. Aksi takdirde büyük güç koruması olmadan güvenlik sorunlarıyla tek başına baş etmek epeyce riskli bir tercih olacaktır. Son dönemde Suudi Arabistan- İran, Türkiye-Mısır, Suudi Arabistan-Hamas, Türkiye-Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Katar-Suudi Arabistan/BAE gibi Ortadoğu siyasetinde genel bir yumuşama havasının mevcut olması aslında yukarıda çizilen çerçevenin bir sonucu olarak karşımızda duruyor.

TÜRKİYE-BAE İLİŞKİLERİ

Ortadoğu’da son dönemde ikili ilişkilerde yumuşama emareleri görülen örneklerden birisi de Türkiye-BAE ilişkileri. Arap İsyanları sürecinde taban tabana zıt bölgesel vizyonlara sahip olan bu iki ülke, birçok gerilim alanında doğrudan karşı karşıya geldi. Libya, Suriye, Doğu Akdeniz, Filistin meselesi ve Katar başlıkları başta olmak üzere bölgesel konularda çok farklı davranışlar sergileyen Ankara ve Abu Dabi, her ne kadar 2016 yılında benzer bir yumuşama sürecine girmiş olsa da kısa süre içinde yine ayrıştılar.

AMERİKASIZ HESAPLAR

Bölgesel düzene ilişkin farklı tasavvurların olmasının yanı sıra BAE’nin bölgede Türkiye’yi sınırlandırmaya yönelik hamleleri elbette ikili ilişkilerin gerilmesini hızlandıran ana faktörlerin başında geliyor. Çoğu zaman ideolojik bir gerilim olarak sunulmaya çalışılan ancak tamamen bölgesel güç mücadelesinin bir yansıması olarak karşımıza çıkan bu gerilim, ikili ekonomik ilişkilerde ise büyük bir değişikliğe sebep olmadı ve Türkiye ile BAE arasında ekonomi alanında güçlü ilişkiler devam etti. Son dönemde ortaya çıkan yumuşama ise bir taraftan küresel siyasette yaşanan gelişmelerin diğer taraftan bölgedeki Amerikasız stratejik hesaplamaların bir tezahürü. Elbette ABD hâlâ bölgedeki en belirleyici aktör. Fakat BAE açısından bakıldığında Afganistan sonrası Çin’den Kıta Avrupası’na kadar uzanan hatta ciddi bir güvenlik riski oluşmuş durumda. Nitekim BAE’nin her ne kadar Çin’le ilişkileri son derece iyi olsa da Pekin yönetiminin İran’la ilişkileri hâlâ problem. İlaveten Taliban yönetimindeki Afganistan’da BAE ve Suudi Arabistan’ın özgül ağırlıklarını yitirdikleri ve bu boşluğu Katar’ın son derece başarılı bir şekilde doldurduğu görülüyor.

21 Eyl 2021 - 05:00 - Analiz-Yorum


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Diriliş Postası Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Diriliş Postası hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA) tarafından servis edilen tüm haberler Diriliş Postası editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Diriliş Postası değil haberi geçen ajanstır.




Anket Bugünkü derbinin sonucu ne olur?