Uluslararası Adalet Divanı (UAD), 19 Kasım'da Gambiya'nın açtığı davada Myanmar'ın 2017'deki operasyonlarla Arakanlı Müslümanlara (Rohingya) karşı soykırım işlediğine 9'a karşı 6 oyla hükmetti. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Görevlisi Dr. Selman Aksünger, Anadolu Ajansı için kaleme aldığı analizde kararın yalnızca Myanmar'ı değil, İsrail hakkındaki Gazze davasını da etkileyebileceğini savundu. Aksünger'e göre Divan, tarihinde ilk kez bir devleti soykırımı bizzat işlemekten sorumlu tuttu.
Bu yazıdaki değerlendirmeler yazara aittir. Karar atıfları, Aksünger'in analizinde yer verdiği karar paragraflarına dayanıyor.
UAD Myanmar kararında ne dedi?
Aksünger'in aktardığına göre Divan, 2017'de Arakan eyaletinin kuzeyinde yürütülen "temizleme operasyonlarını" soykırım olarak nitelendirdi. Bu, Divan'ın bir devleti soykırımı doğrudan işlemekten sorumlu bulduğu ilk karar oldu.
Divan, 2007'deki Bosna Hersek-Sırbistan kararında Srebrenitsa'da soykırım yapıldığını kabul etmişti. Ancak Sırbistan'ı yalnızca soykırımı önlemediği ve failleri cezalandırmadığı için sorumlu tutmuştu. 2015'teki Hırvatistan-Sırbistan kararında ise iki tarafın soykırım iddiası da reddedilmişti.
Divan çıtayı düşürdü mü?
Analize göre düşürmedi. Divan, soykırım niyetinin dolaylı delillerden ancak "tek makul sonuç" olması halinde kabul edilebileceğini yineledi. Niyetin başka amaçlarla birlikte bulunabileceğini de belirtti.
Myanmar, operasyonların isyanı bastırmak, halkı göçe zorlamak ya da cezalandırmak için yapıldığını savunmuştu. Divan bu açıklamaları ikna edici bulmadı. Divan'a göre erkeklerin ve çocukların infazı, toplu tecavüzler, bebeklerin hedef alınması, köylerin yakılması ve kaçan sivillere ateş açılması isyan bastırmakla açıklanamıyor.
Olaylar mahkemede nasıl ortaya konuldu?
Aksünger, kararı önceki davalardan ayıran noktalardan birinin delil süreci olduğunu belirtiyor. Bosna ve Hırvatistan davalarında Divan büyük ölçüde eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesinin (ICTY) bulgularına dayanmıştı. Myanmar için böyle bir mahkeme bulunmadığından Divan olayları kendisi ortaya koydu. Kapalı oturumlarda tanıkları dinledi ve anlatılanları güvenilir buldu.
Kararda hangi unsurlar öne çıktı?
Analize göre gerekçede üç unsur ağırlık kazandı:
- Çocuklar: Divan, çocuklara yönelik saldırıların bir topluluğun ayakta kalma gücünü doğrudan tehdit ettiğini belirtti. Beş yaşından küçük yüzlerce, belki 2 binden fazla çocuğun öldürüldüğüne dikkat çekti.
- Zorla yerinden etme: Tek başına soykırım sayılmasa da niyetin işaretlerinden biri olabileceği vurgulandı. Köylerin yaklaşık yüzde 40'ının yakılıp yerlerine başka toplulukların yerleştirilmesi, geri dönüşü engelleyen bir mesaj olarak değerlendirildi.
- Geçmiş saldırılar: Divan yalnızca 2017'ye bakmadı. 1978 ve 1991-1992'deki askeri kampanyaları ve 2016'da 87 bin kişiyi Bangladeş'e kaçmak zorunda bırakan operasyonları da sistematik saldırıların parçası saydı.
Karar Gazze davasını nasıl etkileyebilir?
Aksünger'e göre karardaki birçok tespit, Güney Afrika'nın İsrail aleyhine açtığı davayla doğrudan ilgili. Divan'ın 1978'e kadar uzanan saldırıları hesaba katması, uzun yıllara yayılan eylemlerin bütün olarak değerlendirilebileceği anlamına geliyor.
Yazara göre Divan ayrıca failin elinden gelen her şeyi yapmamış olmasının ya da doğum oranının fiilen düşmemiş olmasının soykırım kararına engel olmadığını ortaya koydu. Savaş hukukuna uyulmuş olsa bile soykırım işlenmiş olabileceği yönündeki tespit de, saldırıları askeri operasyon olarak sunan savunmaları zayıflatabilir. Divan, bazı grupların terör tehdidi sayılmasının, operasyonlar asıl olarak sivilleri hedef aldığında soykırım ihtimalini ortadan kaldırmadığını da belirtti.
Nefret söylemi kararda nasıl yer buldu?
Divan, Myanmar ordusunun sosyal medyada organize biçimde yaydığı ve Arakanlı Müslümanları "insan altı" ve "şiddet tehdidi" olarak gösteren paylaşımları soykırım niyetinin işaretleri arasında saydı. Söylemin üst düzey yetkililerden gelmesinin ayrıca önemli olduğunu vurguladı.
Aksünger, Divan'ın Gazze davasında da Filistinlileri "insan kılığındaki hayvanlar" olarak niteleyen ya da "masum Filistinli yok" diyen İsrailli yetkililerin açıklamalarına benzer biçimde yaklaşmasını beklediğini yazdı. Bu, yazarın öngörüsüdür. Divan'ın İsrail davasındaki kararı henüz açıklanmadı.
Divan'ın yargıç dağılımı ne anlama geliyor?
Karara karşı oy veren altı yargıç, çoğunluğun "yok etme" kavramını "arka kapıdan" genişlettiğini savundu. Aralarında Güney Afrika-İsrail davasındaki geçici tedbir kararlarının hepsine karşı oy kullanan Ugandalı Yargıç Sebutinde de var.
Aksünger'e göre karşı oy verenlerin çoğu Divan'ın en kıdemli üyeleri, kararı destekleyenlerin büyük kısmı ise daha yakın dönemde seçilenler. Divan'ın 15 üyesinden beşi üç yılda bir değiştiği için yazar, İsrail davasında daha olumsuz bir oy dağılımını olası görmüyor.
Soykırımı önleme yükümlülüğü ne anlama geliyor?
Analizin en geniş etki alanı olarak gördüğü bölüm bu. Divan 2007'de, bir devletin soykırımı önlemediği için sorumlu tutulabilmesi için önce soykırımın gerçekleşmiş olması gerektiğini söylemişti. Aksünger'e göre Divan bu kez bu görüşünden açıkça vazgeçti. Ciddi bir soykırım riski karşısındaki devletin "kumar oynayamayacağını", sorumluluk için soykırımın gerçekleştiğinin kanıtlanmasının şart olmadığını belirtti.
Yazar, bunun İsrail'e silah ve askeri destek veren devletleri doğrudan ilgilendirdiğini savunuyor. Nikaragua'nın Almanya'ya karşı açtığı davada Almanya'nın sorumluluğu, Gazze'de soykırım yapıldığı kesinleşmeden de tartışılabilecek. Divan'ın Ocak 2024'te Gazze'deki Filistinlilerin geri dönülmez zarar görme riskinin gerçek ve yakın olduğunu söylediği de hatırlatılıyor.
Davaya müdahil Batılı ülkeler ne yapacak?
Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda ve İngiltere, 15 Kasım 2023'te ortak beyanla davaya müdahil oldu. Savundukları bazı görüşler kararda karşılık buldu. Aksünger'e göre bu ülkeler artık Divan'ın Sözleşme yorumuyla bağlı olduğundan, aynı görüşleri İsrail söz konusu olduğunda da savunup savunmayacakları merakla bekleniyor.
Myanmar'ın yükümlülükleri neler?
Divan'ın kararına göre Myanmar, Arakanlı Müslümanların güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde geri dönmesini sağlamak, mülklerini iade etmek ve onları ayrımcılığa ve zulme karşı korumak zorunda. Bu adımlarla telafi edilemeyen zararlar için tazminat da ödeyecek.
Aksünger, kararın uygulanmasının büyük ölçüde diğer ülkelere bağlı olduğunu belirtiyor. Başta ASEAN ülkeleri olmak üzere bölge ülkelerinin yaptırım uygulaması, silah satışını durdurması ve Arakanlı Müslümanların dönüşü için baskıyı artırması gerektiğini savunuyor.
Gambiya neden dava açabildi?
Gambiya'nın suçların işlendiği bölgeyle doğrudan bir bağı yoktu. Dava, Soykırım Sözleşmesi'ne taraf her devletin yükümlülüklere uyulmasını isteme hakkı olduğu ilkesine, yani erga omnes partes ilkesine dayandı. Aksünger'e göre Divan bu kez mağdurlar adına tazminat isteme imkanını da ekledi.
Yazar, bu davayı Güney Afrika-İsrail ve Nikaragua-Almanya davalarıyla birlikte, devletlerin insanlığın ortak değerleri karşısında herkese karşı sorumlu olduğu bir düzene doğru evrilmenin göstergesi sayıyor. Karşılığında Arakanlı Müslümanların onlarca yıldır vatandaşlıktan, kimlikten ve yurtlarından mahrum bırakıldığını, kararın bu halkın acısını dünyanın en yüksek mahkemesi nezdinde tescil ettiğini ifade ediyor.

