Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, ifade özgürlüğü, adalet ve güvenlik ilişkisini, yıkıcı ifade biçimlerinin sınırlarını ve dijital çağda ifade özgürlüğünün korunmasına ilişkin hukuki sorumlulukları AA Analiz için kaleme aldı.
***
Daha önce de ifade özgürlüğünü bu metinde tartışılan hususlarla ele almıştık ancak ifade özgürlüğü her yerde ve her zaman gündemin olağan konusu olduğu için aynı yaklaşımları geliştirerek tekrar tekrar tartışmak gerekiyor.
Konuya giriş yaparken burada ele aldığımız ifade özgürlüğünün kişinin düşünce ve kanaatlerini açıklama özgürlüğüyle sınırlı olmadığını, insanın doğal, bireysel ve sosyal ihtiyaçlarına karşılık gelen tüm ifade etme biçimlerini (ifade etme özgürlüklerini) kapsadığını belirtmek gerekir. Esas olan kişinin kendisini sözlü, yazılı, bireysel, kolektif, fikren, eylemsel ve her türlü yaşam tercihi ve girişimleriyle ifade etme biçimlerinin tümüne ilişkin bir hukuk perspektifini tartışabilmektir.
Bu bağlamda konunun özü, hukuk devleti bağlamında, hukuk ve özgürlük ilişkisinin ne olduğu ile devletle özgürlük ilişkisinin nasıl kurulduğu olarak tarif edilebilir.
Adalet ve özgürlük
Hukukun idesi nedir? Temel sorulardan biri budur. Yeni bir tez olarak hukuk tekil ide yerine adalet ve özgürlük şeklinde çifte ideye yönelen sistemsel bir düzen olarak ele alınabilir. Buna göre hukukun eş zamanlı şekilde adalet ve özgürlük idelerini devlete amaç olarak tanımlayan, bu çifte ideyi yani amaçları devletin kişilere sunmasına imkân veren bir düzen olduğu söylenebilir. Hukukun ideleri devletin amaçları olduğu için bu amaçlara ancak devletin hukuk içindeki faaliyetiyle ulaşılır.
Adalet, devletin hukuk yoluyla ve hukuki merciler eliyle doğrudan gerçekleştirmesi gereken bir amaçtır. Devletin bu amacına göre kişiler devletten adaleti talep etme hakkına sahip olur.
Devlet, özgürlük amacını ise kişiler için güvenli ortamlar oluşturarak gerçekleştirir. Böylece kişiler kendilerini ifade edecek özgürlük alanlarına sahip olur. Devlet özgürlük amacını ancak güvenlik sağlayarak gerçekleştirebileceği için özgürlük ve güvenlik arasında bir karşıtlık değil tamamlama ilişkisi vardır.
Elbette devletin adalet ve özgürlük amaçları halkın ihtiyaçlarını karşılamak içindir. Devletin adalet ve özgürlük için yaptıkları halkın adalet ve özgürlük ihtiyaçlarıyla uyumlu olduğu sürece amaca uygun bir faaliyet söz konusu olur. Halkın ihtiyaçlarını dikkate almadan veya göz ardı eden bir bakışla sadece liberal ya da neoliberal anlayışlara dayanarak adalet ve özgürlük adına yapılanlar gerçek anlamda adalete ve özgürlüğe hizmet eden sonuçlar doğurmaz. Bu ihtimalde çoğunlukla adalet ve özgürlük idelerinin istismar edildiği halk karşıtı kötü devlet uygulamaları ortaya çıkar. Bu nedenle gerçek manasına göre ele alındığında devletin adalet ve özgürlük amacıyla halkın adalet ve özgürlük ihtiyacı birbirini tamamlar ve bütünlük oluşturur.
Çatışan özgürlükler
Diğer önemli bir konu aynı yönelimde bulunan insanların özgürlük idealine dönük eylemlerinin üreteceği çatışmalar sorununun nasıl çözüleceğidir. Çatışan özgürlükler hukuk alanının en temel problemlerinden biridir. Konunun birçok boyutu vardır. Yazının sınırları içinde ele alınması gereken boyut bireylerin ve grupların kendilerini ifade etme süreçlerinde çatışma yaşanmaması veya olası çatışmalara karşı tedbir almak için konuya nasıl bakılması gerektiğidir.
Öncelikle, hukuk karmaşık toplum yapısı içerisinde yer alan her bireyin ve her grubun ifade etme özgürlüğünü etkin kullanabilmelerini güvence altına almalıdır. Devlet bu çetrefil soruna çözüm bulmaya çalışırken hem güvenli koşulları hem düzeni sağlayacak normlar koyabilmeli hem de özgürlük amacına zarar vermemelidir. Özgürlük amacına zarar vermemek ifade özgürlüğünü sadece güvenli koşullar ve düzen için sınırlamamak demektir. Tersinden söylenirse güvenli koşullar ve düzen özgürlükler için olmalıdır, özgürlükleri sınırlamak için değil. Bu bakış açısıyla bireylerin ve grupların kendilerini ifade etme süreçlerinde güvenli koşullar ve düzen içinde hareket etmeleri öncelikle çatışmaları önlemeye matuftur. Çatışma çıkması halinde ise güvenli koşullar ve düzen gerekli tedbirlerin devreye girmesini sağlayan bir işlev görür.
Dolayısıyla özgürlükleri kullanmanın zorunlu şartlarının güvenli koşullar ve düzen olduğunu tespit etmek gerekir. Böyle olunca demokratik hukuk devletlerinde düzeni ve güvenli koşulları sağlamaya ve korumaya yönelik uygulanan politikalar hiçbir surette özgürlüklerle çatışan bir durum olarak görülemez. Özgürlük ve güvenlik bir ikilem oluşturmaz. Güvenlik özgürlükler içindir. Diğer bir deyişle özgürlükler için güvenlik şarttır.
Özgürlüklerin sınırları
Bu noktada görünürde bir paradokstan söz edilebilir. O da devletin ifade özgürlüğünü sınırlamadan nasıl bir düzen ve güvenli koşullar sağlayacağıdır. Aslında devletin sağlayacağı güvenli koşulların ve düzenin amacı ifade özgürlüğünü kullanmanın şartlarını oluşturmaktır. Başka bir anlatımla ifade özgürlüğü başka herhangi bir ilke için değil, tümüyle ifade özgürlüğüne etkinlik kazandırmak için sınırlanabilir. Dolayısıyla gerçeklikte bir paradoks söz konusu değildir.
Nasıl ki mutlak yasak olanaksız ise mutlak sınırsızlık da olanaksızdır. Her iki durumda da ifade özgürlüğüne ilişkin bir alan kalmaz. İşte bu gerçek ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamanın tek meşru nedenidir. Buradan türetilen ölçüt, herkes için ifade özgürlüğünü güvence altına almaktır. Bu ölçüt sınırlamanın derecesini belirler. Sınırlama ancak ve sadece ifade özgürlüğünün herkes için aynı düzeyde etkin kullanımına olanak sağlayacak ve bu kullanıma zarar vermeyecek derecede olabilir. Bu da ancak güvenli koşullar ve düzen içinde yani doğru güvenlik sistemiyle özgürlüklerin kullanılmasına imkân sağlamakla olur.
Zararlandırıcı ve yıkıcı ifade biçimlerinin ölçütleri
Bu noktada derin bir tartışma konusu olan bir sorun daha ortaya çıkar, devlet özgür ifadeyi güvence altına alırken eş zamanlı olarak zararlandırıcı sonuç doğurabilecek ifade biçimlerine karşı da önlem almak zorunda değil midir? Öyle olmak zorundadır, aksi halde ifade özgürlüğüne tam güvence sağlanamaz. Bu açıktır ancak asıl sorun zarar verici ifade etme biçimlerinin hangi ölçütlere göre tespit edileceğidir.
Bu ölçütleri belirlerken evrensel, milli ve yerel değerleri birlikte esas almak daha doğru bir yaklaşım olarak öne çıkar. Evrenselin ne olduğu ayrı bir tartışma konusu olmakla birlikte evrensel kabul gören değerler açısından hayat hakkı başat ölçütlerden biridir. Hayat hakkını, kişinin güvenli bir ortamda yaşama hakkını, düzen içinde ve adaletli bir ortamda yaşama hakkını, inandığı ve tercih ettiği gibi yaşama hakkını, maddi manevi varlığını koruyarak ve geliştirerek yaşama hakkını, gelecek tasavvurunda bulunma ve buna uygun faaliyet yürütme hakkını aşağılayan, tahkir eden, alay eden ve ihlal eden hiçbir ifade etme biçimi ifade etme özgürlüğü içinde yer alamaz, hukuki ve meşru kabul edilemez.
Buna göre, şiddet ve terör esaslı ifade etme biçimlerinin özgürlük olmadığı tam tersine suç sayılması gerektiği konusunda hukukta genel bir mutabakat olduğu görülebilir. Evrensel değerler ve hukuk müktesebatı bakımından şiddet ve terörü öven, şiddet ve terörü açık ve gerçek tehlike haline getiren, genel olarak da suçu ve suçluyu öven ifade etme biçimleri ifade özgürlüğü sayılmaz ve hukuk dışı kabul edilir.
Bireylere ve kolektif kişilere, temsil kurumlarına yönelik aşağılama ve hakaret içeren, asılsız isnatlar oluşturan, mağdurların itibar hakkını zedeleyen ifade etme biçimleri, nefret suçu üreten, kimlikler, inançlar ve tercihler arasında hiyerarşi oluşturan, dini, milli ve yerel değerleri aşağılayan ve kültürel olarak tasfiye etmeye çalışan ifade biçimleri ifade özgürlüğü kabul edilmez, hukukun norm ve değerlerinin korumadığı tam tersine yaptırım uygulanan alanda kalır.
Kurumları ve kişileri hedef alan dezenformasyon amaçlı sistematik itibarsızlaştırma faaliyetleri ile ifade özgürlüğünün istismar yoluyla iç ve özellikle dış operasyonel faaliyetler için kullanıldığı durumların da hukuken koruma altında olmadığı açıktır. Günümüzde insanlık açısından giderek daha önemli bir sorun haline gelen geleneksel ailenin ve insanın doğuştan gelen cinsel kimliklerinin tasfiyesine yönelik saldırgan ifade biçimlerinin de hukuk açısından tedbir gerektiren seviyelere geldiği görülüyor. Nihayet düzeni ve güvenli koşulları bozan her türlü eylemsel ifade biçimi de hukuk tarafından korunmaz.
Bunlara yıkıcı ifade biçimleri denebilir. Yıkıcı ifade biçimleri ifade özgürlüğü içinde sayılamaz ve bunlar hakiki ifade özgürlüğünün koşullarını yok eder.
Aynı şekilde özgürlük adına veya özgürlük için şiddet ve terör yoluyla milliliğe, yerelliğe, güvenliğe, bütünlüğe karşı çıkmak yahut düzen ve güveni sağlayacak/sağlaması gereken koruyucu yapıları/kişileri etkisizleştirmeye çalışmak hakiki özgürlük alanlarını daraltır ve nihayetinde yok eder. Özgürlük adına çıkılan yol özgürlüğü yok ederek son bulur. Özgürlükten mahrum kalmamak için yıkıcı ifade biçimlerine karşı etkili önlemler almanın, hele ifade etme mecralarının olağanüstü çeşitlendiği günümüzde çok daha öncelikli şekilde devletlerin en temel ödevlerinden biri haline geldiği gözleniyor.
Bu çerçevede, eleştiri hakkı da ancak hakiki ifade özgürlüğüne ve koşullarına katkı yaptığı ölçüde, ifade özgürlüğünün parçası olur. Aksi durumda, yani yıkıcı ifade etmenin aracı olan eleştiri, eleştiri olma özelliğini yitirir ve kaçınılmaz olarak, bir yaptırımla yüzleşmek zorunda kalır.
Nihayet başkalarının meşru sınırlar içinde kendilerini ifade etmelerini engellemeye, baskılamaya, ötekileştirmeye çalışan her türlü ifade etme biçiminin de zararlandırıcı veya yıkıcı ifade etme biçimi olduğu, bunların da hukuk tarafından korunmayacağı açıktır.
Görünürlük sorunu
Belirtilen tüm zararlandırıcı ve yıkıcı ifade etme fiilleri esas yönleriyle geçmişte de türlü şekillerde ve seviyelerde var olmuştur. Günümüzde ise tüm bu zararlandırıcı ve yıkıcı ifade etme fiilleri özellikle dijitalleşmeyle birlikte çeşitlenmiş, yayılmış ve genişlemiştir. Bugün özellikle sanal mecraların etkisiyle zararlandırıcı ve yıkıcı ifade etme biçimlerinin görünürlüğünün ürkütücü boyutlara ulaştığı gözleniyor.
Öte yandan insanların kendilerini ifade etme sürecinde daha fazla görünürlüğü tercih etmeleri bir yönüyle ifade özgürlüğünün genişlemesi şeklinde değerlendiriliyor. Ancak daha fazla görünürlük tercihi teşhircilik, ahlaki sınırların aşılması gibi sapmalara ve suç olan ifade biçimlerinin olağanlaşmasına yol açıyor. Dolayısıyla görünürlüğün sınırlarının nasıl ve hangi değerlerle çizileceği, sınırsız görünür olma eğilimlerine karşı hangi hukuksal tedbirlerin alınacağı şeklinde sorular da gündeme geliyor.
Tüm bunlara bakıldığında zararlandırıcı ve yıkıcı ifade etme biçimleriyle mücadelede geleneksel yöntemlerin yetersiz kaldığı çok net görülüyor. Bu nedenle günümüzde milli devletler geçmişten farklı olarak sadece geleneksel yöntemlerle değil yeni yaklaşımlarla zararlandırıcı ve yıkıcı ifade etme biçimleriyle mücadele politikaları geliştirmek zorundadır.
Milli devletlerin yükümlülüğü
Sonuç olarak güvenli koşullar ve düzen içinde adil ve eşit şartlarda herkes için ifade etme özgürlüğünü etkin kılmak, hukukun temel işlevlerinden biridir. Bu işlev de ancak adalet amacıyla uyumlu olduğu sürece doğru işler. Adalet amacına aykırı olan, adaleti ihlal eden veya adil olmayan hiçbir ifade etme biçiminin hukuken korunması mümkün olmaz.
Öte yandan günümüzde her mecrada gelişen ama özellikle de sosyal medyanın sınırsız kullanımı üzerinden yaygınlaşan yıkıcı ve zararlandırıcı ifade etme biçimleri herkesin pozitif ve negatif ifade özgürlüğünün en büyük düşmanı haline geldi. Yıkıcı ve zararlandırıcı ifade etme biçimleriyle bir anti-özgürlük alanı oluşturuldu. Bugün ifade özgürlüğünü kemiren bu anti-özgürlük alanına karşı hukuk içinde önlem almak ve yaptırımlar uygulamak toplumların en önemli ihtiyaçlarından biridir. Bu ihtiyacı karşılamak hukukun en önemli hedeflerinden biri haline geldi.
Bu nedenle günümüzün demokratik devletleri gerçekten hukuk devleti olacaklarsa tüm erkler üzerinden hukukla kuracakları ilişkiyi bu işlevleri esas alarak yapılandırmalıdır. Bu yapılırken de zararlandırıcı sonuçlar doğuran ve yıkıcı olan ifade etme biçimlerinin ifade özgürlüğü alanında kalmadığı hukuk düzeni içinde net olarak gösterilmelidir. Başka bir deyişle hakiki ifade özgürlüğü için ifade özgürlüğü görünümlü tüm yıkıcı ve zararlandırıcı ifade biçimlerinin hukuk yoluyla önüne geçilmesi gerekir. Aksi halde özellikle sosyal medya ve dijital platformlar üzerinden oluşturulan anti-özgürlük alanlarıyla dijital faşizm riski artmaya devam edecektir. İnsanlığı bu kabustan kurtarmak için henüz çok geç değildir.
[Mehmet Uçum, Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekilidir.]
