ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), 7 Kasım'da İran'a yönelik baskıyı kara sınırlarına ve Hazar Denizi kıyılarına taşımayı amaçlayan "Task Force Iron Gate" (Demir Kapı Görev Gücü) girişimini duyurdu. Girişimin hedefi, yaptırıma tabi malların, silahların ve çift kullanımlı malzemelerin İran'a girişini ve çıkışını engellemek. Sakarya Üniversitesi Ortadoğu Enstitüsü Öğretim Üyesi Dr. Mustafa Caner, Anadolu Ajansı için kaleme aldığı analizde girişimin kapsamını ve sınırlarını değerlendirdi.

Demir Kapı görev gücü nedir?

CENTCOM'un açıklamasına göre görev gücü, İran'a uygulanan deniz ablukası ve hava taşımacılığı sınırlamalarına eklenen yeni bir halka. Florida'nın Tampa şehrinde sivil ve askerlerden oluşan 20 kişilik bir ekip görevlendirildi.

Hangi sınır kapılarının nasıl denetleneceği ve sahaya asker gönderilmeden sürecin nasıl yürütüleceği konusunda ayrıntı paylaşılmadı. Yayımlanan haritada Türkiye, Irak, Azerbaycan, Ermenistan, Türkmenistan, Afganistan ve Pakistan sınırları işaretlendi.

ABD neden İran'ın kara sınırlarına yöneliyor?

Caner'e göre İran limanlarına uygulanan abluka, ülkenin petrol ihracatını durma noktasına getirdi ve birçok sektörde sorun yarattı. İran'ın ticareti büyük ölçüde kara sınır kapılarına kaydı. Caner, Demir Kapı'yı ABD Hazine Bakanı Scott Bessent'in ağustosta açıkladığı ekonomik baskı kampanyasının yeni bir bileşeni olarak değerlendiriyor.

Analize göre girişimin bir yanı Rusya'nın Hazar üzerinden İran'a yaptığı askeri malzeme sevkiyatını durdurmak, diğer yanı ekonomik baskıyı artırmak. Caner, ABD'li yetkililerin açıklamalarının asıl amacın İran'a mal ve hizmet akışını olabildiğince kısıtlamak olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Ona göre bu, yaptırım rejiminin ambargo rejimine dönüştürülmesi anlamına geliyor.

Taraflar girişim hakkında ne dedi?

ABD Başkanı Donald Trump girişimi gerekçelendirirken, Körfez'deki müttefiklerin askeri güç yerine ekonomik baskıyı tercih ettiğini söyledi. İran tarafı ise mekanizmayı ABD'nin askeri başarısızlığını ve Trump'ın seçim "yenilgisini" örtbas etme çabası olarak niteledi. Türkiye'den konuya ilişkin resmî bir açıklama gelmedi.

İran'ın kara ticareti hangi ülkelerle yapılıyor?

Caner'in aktardığına göre İran'ın kara ve Hazar komşularıyla petrol dışı ticaretinin yaklaşık yüzde 75'i Türkiye ve Irak'la gerçekleşiyor. Uluslararası Nakliyeciler Derneği verilerine göre Gürbulak'tan İran'a çıkan tır sayısı geçen yılın aynı dönemine kıyasla ağustosta yaklaşık yüzde 38, kasımda yüzde 18 arttı. İhracat kuyruğu savaş öncesindeki 1-2 kilometreden ekimde 13 kilometreye kadar uzadı.

İran Gümrüğü verilerine göre Pakistan ve Afganistan'la toplam ticaret yaklaşık 5,6 milyar dolar, Türkmenistan'la ticaret ise yarım milyar doların altında.

Şi Cinping Trump'ı havalimanında resmi törenle karşıladı
Şi Cinping Trump'ı havalimanında resmi törenle karşıladı
İçeriği Görüntüle

Irak girişime ne kadar direnebilir?

Caner, Irak'ın ABD baskısına dayanma kapasitesinin sınırlı olduğunu söylüyor. Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, ABD'li yetkililerin merkezi hükümet ve IKBY kontrolündeki bölgelerde birer kapının açık kalmasını istediklerini aktardı. Bu, iki ülke arasındaki 9 sınır kapısından 7'sinin kapatılması demek. Hüseyin talebin karşılanmasının zorluğuna da dikkat çekti.

Analize göre bu adım, farklı silahlı gruplar arasında çatışma riskini yükseltebilir. Bağdat son haftalarda bazı kapıları teknik gerekçelerle kapattı.

Türkiye Demir Kapı'da nasıl bir tutum izleyebilir?

Caner'e göre Türkiye, Irak'a kıyasla ABD baskısına daha dayanıklı ve iki ülkeyle ilişkilerini dengede tutabilecek konumda. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Trump'la yaptığı son görüşmede yeni bir savaşa karşı olduğunu ve tek çözümün diplomasi olduğunu söylediği aktarıldı. Analizde Ankara'nın ekonomik baskıları ilkesel olarak benimsemediği, pratikte ise "seçici uyum" yaklaşımıyla hareket ettiği ifade ediliyor.

Analizde şu örnekler sıralanıyor:

- BDDK, İran'ın Bank Mellat'ının İstanbul şubesinin faaliyet iznini mevduat sahiplerini koruma gerekçesiyle iptal etti.

- Mahan Air Türkiye seferlerini sona erdirdi.

- Türk hava yolu şirketleri İran seferlerini durdurdu.

- Bazı özel firmalar ikincil yaptırım endişesiyle İran'lı firmalarla ticareti askıya aldı.

Caner, bunların hiçbirinin Türkiye'nin İran'a yönelik yaptırım kararı olmadığını vurguluyor. Türkiye'nin İran'la 3 kara sınır kapısı açık, dördüncü bir kapının açılması da planlanıyor. COP31 Liderler Zirvesi kapsamında Antalya'da Erdoğan ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan arasındaki görüşmede ikili ticaretin artırılması gerektiği vurgulandı. Caner'e göre Demir Kapı'nın Türkiye üzerinden işleme ihtimali düşük.

Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan ne yapabilir?

Caner'e göre Pakistan, Washington ile Tahran arasındaki arabuluculuk rolü nedeniyle kapıları tümüyle kapatamaz. İslamabad güvenlik ve kaçakçılıkla mücadele gerekçesiyle kapıları zaman zaman kapatıyor, İran'dan ithalata evrak şartı getiriyor.

Afganistan'da ABD'nin büyükelçiliği yok ve diplomatik ilişkileri son derece sınırlı. Bu nedenle Washington'un araçları kısıtlı. Türkmenistan ise İran'ı Çin ve Rusya'ya bağlayan demir yolu hatları nedeniyle önem taşıyor. ABD, 9 Temmuz'da İnce Burun hattındaki Akyayla köprüsünü vurdu, gerekçe açıklamadı. İran hattın kısa sürede onarıldığını duyurdu.

ABD'nin Hazar ve kara sınırlarında askerî varlığı var mı?

Analize göre ABD'nin Hazar'a askerî erişimi, Türkiye ve Irak kara sınırlarını denetleyecek bir askerî varlığı bulunmuyor. Caner, Washington'un süreci muhatap ülkeler üzerinden yürütmeye çalışacağını, doğrudan denetim kapasitesinin sınırlı kalacağını değerlendiriyor. Sonuç olarak Demir Kapı'nın istenen etkiyi yaratmasının zor olduğunu savunuyor.

Kaynak: AA