Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Başkanı Rafael Mariano Grossi, İran'da dile getirilen Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'ndan (NPT) çekilme çağrılarına ilişkin "NPT'den ayrılmayı akıllıca bir karar olarak görmüyorum" dedi. Grossi, 18 Kasım'da Viyana'da yapılan UAEA Yönetim Kurulu toplantısının ardından düzenlediği basın toplantısında gazetecilerin sorularını yanıtladı.
Grossi, antlaşmadan ayrılmanın ülkelerin egemenlik yetkileri kapsamında olduğunu kabul etti. Ancak UAEA'nın tüm ülkelerin NPT'ye katılmasını amaçladığını vurgulayarak çekilmenin doğru bir adım olmayacağını söyledi.
Haberin Türkiye'deki izleyiciler için önemi, konunun bölgesel güvenlikle doğrudan ilişkili olmasıdır. İran'ın nükleer programı ve UAEA ile ilişkisi, Orta Doğu'daki gerilimin başlıca başlıklarından biri.
İran'da NPT'den çekilme çağrıları neden gündemde?
Çağrıların kaynağı İran siyaseti. Basında yer alan bilgilere göre bir grup milletvekili, UAEA Yönetim Kurulu'nun İran'ı BM Güvenlik Konseyi'ne bildirmesine tepki olarak meclise çekilme yönünde bir teklif sundu. Ancak İran hükümetinin antlaşmadan çıkmaya yönelik resmî bir adım attığına dair bir bilgiye ulaşılamadı.
İran'da UAEA denetimleri ne durumda?
Grossi, İran'da yalnızca Buşehr Nükleer Enerji Santrali'nde denetim yapıldığını doğruladı. İran'ın işbirliğini görmezden gelmediklerini belirten Grossi, bu işbirliğinin "olması gereken düzeyde" olmadığını ifade etti.
UAEA Başkanı ayrıca İran'ın, saldırıya uğrayan nükleer tesislerine ilişkin güvenlik endişelerini kabul ettiklerini söyledi.
Kahire Anlaşması nedir?
Kahire Anlaşması, İran Dışişleri Bakanı ile Grossi'nin 9 Eylül 2025'te Kahire'de imzaladığı, denetim usullerini düzenleyen belgedir. Anlaşma, İsrail'le yaşanan 12 gün savaşının ardından İran ile UAEA arasında yapılan ilk üst düzey görüşmenin ürünüydü.
Grossi'ye göre anlaşma, İran'ın güvenlik endişelerini gidermeyi amaçlıyor. Ancak İran, denetçilerin dönüşünü daha kapsamlı bir siyasi anlaşmaya bağlıyor. Grossi ise nükleer denetimlerin yeniden başlaması ile siyasi müzakerelerin birbirinin ön koşulu olmaması gerektiğini söyledi.
ABD'nin 20 milyon dolarlık ödül kararına Grossi ne yanıt verdi?
ABD'nin, İran'ın nükleer programına ilişkin bilgi verenlere 20 milyon dolara kadar ödül vermesi sorulduğunda Grossi şu ifadeyi kullandı: "İran'ın nükleer programına ilişkin en iyi ve en güvenilir bilgi, uluslararası denetçilerin yasal yetkileri çerçevesinde sağlayabileceği bilgidir."
UAEA, İran ve İsrail'e neden farklı yaklaşıyor?
Grossi, UAEA'nın iki ülkeye farklı yaklaştığı yönündeki eleştirileri reddetti. Gerekçesi, iki ülkenin NPT kapsamındaki hukuki yükümlülüklerinin farklı olması.
Grossi, "İsrail, NPT'ye taraf değil. Eğer İsrail NPT'ye taraf olsaydı ve ben İran ile İsrail'e farklı davransaydım, o zaman çifte standart olurdu" dedi. İsrail dahil tüm ülkelerin antlaşmaya katılmasını istediğini de ekledi.
Çifte standart eleştirilerinin, ülkelerin antlaşmalardan doğan yükümlülüklerinin ve UAEA'nın yetkilerinin yeterince anlaşılmamasından kaynaklanabileceğini savundu.
ABD-Suudi Arabistan nükleer anlaşması NPT'ye uyumlu mu?
Grossi, ABD ile Suudi Arabistan arasındaki nükleer işbirliği anlaşmasının NPT ile tamamen uyumlu olduğunu söyledi. Anlaşmaya gönüllü ilave doğrulama önlemleri eklendiğini, bunların anlaşma kapsamındaki tesislere uygulanacağını belirtti.
Zaporijya Nükleer Santrali'nde son durum ne?
Grossi, Ukrayna'daki Zaporijya Nükleer Güç Santrali'nin elektrik bağlantılarının onarılması için dokuzuncu bir ateşkes üzerinde çalıştıklarını açıkladı. Santralin yalnızca bir harici elektrik hattına bağlı olduğunu ve acil durum jeneratörleri için dizel yakıt sıkıntısı yaşandığını söyledi.
Grossi, "Ne Rusya ne de Ukrayna orada radyolojik bir kazadan fayda sağlar" dedi.
Zaporijya'daki saldırıların sorumluları açıklanacak mı?
Santrale yönelik saldırıların sorumlularının açıklanması sorusuna Grossi, UAEA'nın değerlendirmelerinin bağımsız olarak doğrulanabilen teknik bulgulara dayanması gerektiğini söyledi. Bu yanıt, ajansın sorumluluk atfetmekten kaçındığını gösteriyor.

