Bursa'daki Hoca İlyas Ortaokulu, 1468 yılında Fatih Sultan Mehmet döneminde "Kümbetli Mektep" adıyla açıldı ve 558 yıldır eğitim veriyor. Kapalı Çarşı'nın yakınındaki okul; deprem, işgal ve birçok isim değişikliği yaşadı. Bugün 542 öğrenci ve 42 öğretmenle eğitime devam ediyor. Okulun geçmişi, Anadolu Ajansının "Asırlık Mektepler" dosyasında ele alındı.
Hoca İlyas Ortaokulu ne zaman kuruldu?
Okul, 1468 yılında kurulan bir vakfın bünyesinde eğitim vermeye başladı. O dönemde Osmanlı tahtında Fatih Sultan Mehmet bulunuyordu. Okulun ilk adı "Kümbetli Mektep"ti.
Okul ilk yıllarında sıbyan mektebi olarak hizmet verdi. Osmanlı eğitim sisteminde sıbyan mektepleri, çocukların okuma yazmayı ve temel dinî bilgileri öğrendiği ilk basamak okullardı.
Kümbetli Mektep'i kim kurdu?
Mektep, Hocailyaszade Mehmet Çelebi'nin kurduğu vakıf tarafından açıldı. Okulun adı yüzyıllar içinde birçok kez değişti, ancak "Hoca İlyas" ifadesi hep korundu.
Okul Müdürü Yalçın Pehlivan da bu sürekliliğe dikkat çekti: "Zaman zaman adı değişse de hep Hoca İlyas ibaresi okulda geçmiş."
Hoca İlyas Ortaokulu nerede?
Okul, Bursa'nın tarihi ticaret merkezlerinden Kapalı Çarşı'nın yakınında bulunuyor. Yapı, kentin tarihi dokusunun bir parçası olarak 5 asrı aşkın süredir aynı bölgede eğitim veriyor.
1855 depremi okulu nasıl etkiledi?
Okul binası, 28 Şubat 1855'te Bursa'yı sarsan depremde kısmen yıkıldı. Bina daha sonra aslına uygun olarak yeniden yapıldı.
Yapı, 1912-1914 yılları arasında bir kez daha restore edildi. Bu çalışmanın ardından okulun adı "Müdafaa-i Milliye Hoca İlyaszade Vakıf Mektebi" oldu. Bu isim, okulu dönemin Milli Mücadele ruhunu yansıtan simgelerden biri hâline getirdi.
Okul Milli Mücadele döneminde ne yaşadı?
Milli Mücadele yıllarında okul binası bir süre işgalci Yunan ordusu tarafından karargâh olarak kullanıldı. Bursa'nın kurtuluşundan sonra bina yeniden eğitime açıldı.
Okul müdürü Pehlivan, okulun yalnızca savaş ve deprem dönemlerinde eğitime ara verdiğini söylüyor.
Hoca İlyas Ortaokulunun adı nasıl değişti?
Okul, Cumhuriyet'in ilanından sonra modern eğitim sistemine geçti. Bu dönemden itibaren aşağıdaki adlarla hizmet verdi:
- 1468: Kümbetli Mektep (sıbyan mektebi)
- 1912-1914 restorasyonundan sonra: Müdafaa-i Milliye Hoca İlyaszade Vakıf Mektebi
- Cumhuriyet'ten 1998'e kadar: Hoca İlyas İlkokulu
- 1998-2014: Hoca İlyas İlköğretim Okulu
- 2014'ten bu yana: Hoca İlyas Ortaokulu
Pehlivan, okulun uzun tarihinin büyük bölümünde ilkokul olarak hizmet verdiğini belirterek şunları söyledi: "Daha önce Osmanlı eğitim sistemine göre eğitim vermiş ama Cumhuriyet'in kurulmasıyla birlikte modern eğitim sistemine geçtiğini söyleyebiliriz. Çoğunlukla ilkokul olarak hizmet vermiş."
Okulun arşivinde neler var?
Hoca İlyas Ortaokulu, binasıyla olduğu kadar arşiviyle de bir tarih hazinesi. Arşivde 1910'lu yıllardan kalma resmî kayıt defterleri saklanıyor. Bu defterler Osmanlıca başlıyor, Harf İnkılabından sonra Latin alfabesiyle devam ediyor.
Arşivde ayrıca diplomalar, dönemin mektupları ve eğitim faaliyetleri sırasında çekilmiş fotoğraflar da bulunuyor. Bu belgeler, okulun Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecini birinci elden yansıtıyor.
Pehlivan'a göre arşivdeki Osmanlıca belgelerin uzmanlarca incelenmesi, dönemin sosyoekonomik durumu hakkında ilginç bilgiler ortaya çıkarabilir. Pehlivan, okulun geçmişinin bir doktora tezine konu olabilecek zenginlikte olduğunu da belirtiyor.
Hoca İlyas Ortaokulunda kaç öğrenci okuyor?
Okulda bugün 542 öğrenci ve 42 öğretmen bulunuyor. Kurulduğu günden bu yana okul, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan 5 asrı aşkın sürede kesintisiz mezun veriyor.
Hoca İlyas Ortaokulu Türkiye'nin en eski okulu mu?
Okul Müdürü Yalçın Pehlivan, Hoca İlyas Ortaokulunun Türkiye'de kesintisiz eğitim veren en eski okul olduğunu söylüyor. Pehlivan bu konuda şunları söyledi: "1468'den bu yana savaş ve deprem haricinde okulumuz kesintisiz eğitim veren Türkiye'nin en eski okuludur. Okulumuz, Osmanlı zamanından, Fatih Sultan Mehmet zamanından beri ışık saçan bir eğitim çınarıdır diyebiliriz."
Bu "en eski okul" nitelendirmesi okul yönetimine ait. Millî Eğitim Bakanlığının bu konuda resmî bir sıralaması bulunmuyor. Yine de 558 yıllık geçmişi, okulu Bursa'nın ve Türkiye'nin köklü eğitim kurumları arasına koyuyor.
