ABD havayollarının, iletişim arızası nedeniyle ülkenin havacılık ajansının ülke genelindeki uçuşları dört saatten fazla durdurmasından üç gün sonra, Pazartesi günü tam programlarına geri dönmesi bekleniyor.
ABD hava trafik kontrol sistemini yöneten devlet kurumu olan Federal Havacılık İdaresi (FAA), Cuma günü ABD semalarında uçakları yönlendiren merkezlerde meydana gelen iletişim arızasının ardından ülke çapında uçuşları durdurma kararı aldı.
O akşam yasak kaldırıldı, ancak aksaklıklar tüm hafta sonu sürdü.
Binlerce uçuş iptal edildi ve yolcular havaalanlarında uyudular veya yeniden rezervasyon yaptırmakta zorlandılar; yılın en yoğun seyahat dönemlerinden biri olan Şükran Günü'ne iki haftadan az bir süre kalmıştı.
Başkan Donald Trump başlangıçta bu aksaklık hakkında konuşmadı. Pazar günü ise Biden yönetimini suçlayarak, eski ve bozuk bir sistemi daha da kötü hale getirdiğini söyledi ve Kongre'yi sistemin modernizasyonu için ek fon onaylamaya çağırdı.
Olayın yankıları Kongre'ye de ulaştı. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, sistemi modernize etmek için Pazartesi günü milletvekillerine yeni bir fon talebi göndereceğini söyledi. Bu arada, müfettişler tam olarak neyin yanlış gittiğini hala araştırıyor.
Şu ana kadar bilinenler şunlardır.
1 - Ne oldu?
Cuma öğleden sonra, hava trafik kontrolörlerinin radar sistemlerinde ve uçaklarla iletişimde aralıklı kesintiler yaşamaya başlamasıyla sorunlar ortaya çıktı.
ABD'de sivil havacılığı denetlemekle görevli federal kurum olan FAA, güvenlik önlemi olarak Doğu saatiyle 15:54'te (2054 GMT) ülke çapında uçuşları durdurdu.
Yer durdurma emri, yetkililer uçuşların güvenli bir şekilde gerçekleştirilebileceğine karar verene kadar uçakların kalkışını engeller. Bu, halihazırda havada olan uçakların derhal uçmayı bırakmasını gerektirmez.
Emir verildiğinde yaklaşık 3.500 uçak havadaydı. FAA'ya göre, tüm uçaklar güvenli bir şekilde iniş yaptı ve bazı radar ve radyo sistemleri kesinti boyunca çalışır durumda kaldı.
Acil tıbbi, askeri ve kolluk kuvvetleri uçuşları da faaliyetlerine devam edebildi.
Yetkililer, iletişim sorununun kaynağını tespit edip izole ettikten ve ağın istikrarlı olduğunu doğruladıktan sonra, saat 20:15'te yer durdurma uygulamasını kaldırdı.
Havacılık veri firması Cirium'a göre, Cuma akşamı ABD havaalanlarından yaklaşık 1,5 milyon yolcunun uçması planlanıyordu.
2 - Teknik arızaya ne sebep oldu?
FAA yıllardır sorunlarla boğuşuyor. Tekrarlanan ekipman arızaları, iletişim kopuklukları ve eskiyen sistemlerin değiştirilmesi sırasında kontrolör eksikliğiyle karşı karşıya kaldı.
FAA'yı denetleyen departmanın başkanı Duffy, ilk olarak eski ekipmanı suçladı. "Anahtarlarımız, yönlendiricilerimiz aslında veriyle aşırı yüklendi," dedi. FAA'nın sistemi kapattığını ve radar ve iletişimin hiçbir zaman tamamen kaybolmadığını da ekledi.
Cumartesi günü Duffy daha detaylı bilgi verdi. Uzun süredir FAA'nın yüklenicisi olan L3Harris'in, en az bir uzak lokasyonda rutin bakım yaptığını ve bakır telleri fiber optik kablolarla değiştirdiğini söyledi. Fiber optik kablo, eski bakır hatların modern bir alternatifi. Oradaki yönlendiricilerin (ağ üzerinden veri yönlendiren cihazlar) 2001 yılında üretildiğini belirtti.
FAA'nın geçici baş teknoloji sorumlusu Rebecca Guy, sorunun nedenini araştıran mühendislerin, her dört ila beş saniyede bir yaklaşık bin adet bağlantı isteği gönderen iki konum tespit ettiğini söyledi. Her iki konum da kapatıldıktan sonra ağ istikrar kazandı.
Soruşturmacılar, olayın sorumlusunun bir kişi mi yoksa bir ekipman mı olduğunu hâlâ belirlemeye çalışıyor.
Duffy, soruşturmacıların aksaklığın insan hatasından mı yoksa arızalı ekipmandan mı kaynaklandığını incelediğini söyledi. "Kullanıcı hatası mıydı, L3Harris'in kurulum hatası mıydı yoksa arızalı bir yönlendirici mi kurdular?" diye sordu.
L3Harris Cumartesi günü yaptığı açıklamada, FAA'nın soruşturmasını desteklediğini ve yaşanan aksaklıkları ve etkilerini ciddiye aldığını belirtti. Şirket, FAA ve telekomünikasyon ortaklarıyla iş birliği içinde, bakır tellerden fiber optik kablolara planlanan geçişin %70'inden fazlasını tamamladığını söyledi.
Kongreye bağlı bir denetleme kurumu olan Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi'nin (GAO) 2024 tarihli bir raporunda, FAA'nın 138 hava trafik kontrol sisteminden 51'inin, eski teknoloji ve yedek parça kıtlığı gibi sorunlar nedeniyle sürdürülemez durumda olduğu tespit edildi.
3 - Siber saldırı mıydı yoksa yapay zekâ mıydı?
Yetkililer her ikisine dair de herhangi bir işaret olmadığını söylüyor, ancak aramalar henüz tamamlanmadı.
ABD İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin, ABD'ye yönelik bir tehdit olduğuna dair hiçbir işaret olmadığını söyledi. Bloomberg, konuyla ilgili bilgi sahibi bir kişiye atıfta bulunarak, FBI'ın kesintiye siber saldırı veya suç faaliyetinin neden olduğunu düşünmediğini ve olası bir neden olarak yazılım güncellemesini incelediğini bildirdi.
Zamanlama, yapay zekâ konusunda da soruları gündeme getirdi. 10 Kasım'da, kesintiden sadece birkaç gün önce, FAA, yapay zekâ destekli SMART sistemini 22 hava trafik kontrol merkezinin tamamına genişleteceğini duyurdu. SMART, trafik çatışmalarını tahmin eden ve rotalar öneren bir planlama aracıdır. Mullin, başlangıçta yetkililerin yeni yapay zekâ aracını tamamen dışlamadığını söyledi.
FAA Yöneticisi Bryan Bedford daha sonra "yapay zekayla ilgili hiçbir kanıt olmadığını" söyledi ve arızalı bir ekipmanı suçladı. SMART'ı geliştiren Air Space Intelligence şirketi ise teknolojilerinin yer durdurmasına neden olmadığını belirtti.
Bu araç, Cuma gününden önce de zaten tartışmalıydı. Hava trafik kontrolörleri sendikası, SMART'ın tasarımında veya testinde hiçbir rol oynamadığını belirtti. Ekim ayında, yirmiyi aşkın Temsilciler Meclisi üyesi FAA'den kullanımını durdurmasını istemişti.
4 - Bu daha önce yaşandı mı?
Ülke genelindeki tüm uçuşların durdurulması son derece nadir görülen bir durumdur. Cuma günü yapılan bu durdurma, ABD tarihinde türünün yalnızca üçüncü örneğiydi.
İlki 11 Eylül 2001'de yaşandı. İkinci kaçırılan uçağın Dünya Ticaret Merkezi'ne çarpmasının ardından FAA, tüm ABD için benzeri görülmemiş bir uçuş yasağı ilan etti. Bu yasak birkaç gün içinde kademeli olarak kaldırıldı ve çoğu uçuş 13 Eylül'de yeniden başladı.
İkinci olay 11 Ocak 2023'te yaşandı. FAA, pilotlara kapalı pistler veya arızalı ekipman gibi güvenlik uyarıları gönderen NOTAM sisteminin arızalanmasının ardından iç hat uçuşlarını durdurdu. Pilotlar her uçuştan önce bu uyarıları kontrol etmek zorundadır. ABD içinde, ABD'ye veya ABD'den 10.000'den fazla uçuş gecikti. Bu arıza, sözleşmeli çalışanların yanlışlıkla kritik dosyaları silmesinden kaynaklandı. Hem o zaman hem de şimdi, dış yüklenicilerin rutin çalışmaları soruşturmanın merkezinde yer alıyor.
Daha küçük, bölgesel arızalar daha sık görülmeye başlandı.
2025 yılında, New York yakınlarındaki Newark Liberty Uluslararası Havalimanı'na iniş yapan uçaklarla kontrolörler arasındaki bağlantı kesildi ve bu durum haftalarca süren gecikmelere ve uçuş iptallerine yol açtı.
Bu yılın Eylül ayında, Philadelphia yakınlarındaki bir hava trafik kontrol merkezi ana iletişim hattını kaybetti ve yedek kablosu da bir inşaat ekibi tarafından kesildi. 7.000'den fazla uçuş gecikti veya iptal edildi ve aksamalar Avrupa'ya kadar uzandı.
5 - Bundan sonra ne olacak?
Havayolları hafta sonunu uçakları ve mürettebatı ait oldukları yerlere geri taşımakla geçirdi. Havacılık veri firması Cirium'a göre, Pazar günü planlanan 26.000'den fazla uçuşun sadece 1.300'den biraz fazlası iptal edildi. Bu, Cuma gününden önceki ortalama %3,4'lük iptal oranına kıyasla yaklaşık %5,2'ye denk geliyor.
Pazar günü ABC News'e konuşan Duffy, "Bugün işlerin normale döndüğünü göreceğiz, ancak muhtemelen yarın tamamen normale dönecek" dedi.
Bedford, yolcular için ya uçuşlarının yeniden planlanacağını ya da tam para iadesi yapılacağını söyledi. Ancak havayollarının otel ve yemek vaatleri genellikle yalnızca kendi kontrolleri altındaki aksaklıkları kapsar ve bu da FAA'nın yer durdurmalarını içermez.
FAA şu anda sorunun temel nedenini araştırıyor. Bedford, yönlendiricinin "yanlış kurulup kurulmadığı veya yapılandırılıp yapılandırılmadığı ya da basitçe arızalı olup olmadığı"nın belirleneceğini söyledi. Duffy, uzak bölgelerdeki ekipman değişimlerinin gündüz, daha büyük havaalanlarındaki değişimlerin ise gece geç saatlerde yapıldığını ve bu çalışmaların zamanlamasının gözden geçirileceğini belirtti.