Avrupa Parlamentosu (AP), 22 Ekim 2026'da kabul ettiği kararla AB ve üye ülkelerden Karadeniz'de bir deniz operasyonu düzenleme seçeneğini değerlendirmesini istedi. Henüz operasyon kararı alınmış değil. Konu, 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve kıyıdaş ülkelerin güvenlik dengeleri açısından tartışılıyor. Bağımsız araştırmacı Dr. Erman Tatlıoğlu'nun Anadolu Ajansı (AA) Analiz için kaleme aldığı yazıda da bu çerçeve ele alındı.
AP'nin Karadeniz kararında neler yer alıyor?
Karar 432 kabul, 52 ret ve 88 çekimser oyla kabul edildi. Metinde ticari gemilere yönelik saldırılar, Romanya hava sahasının ihlal edildiğine dair bildirimler ve deniz ulaştırmasının karşılaştığı tehditler ele alındı. AP, bölgedeki güvenlik ortamının kötüleşmesinden Rusya'yı sorumlu tuttu ve seyrüsefer serbestisinin korunmasını Avrupa güvenliğinin öncelikleri arasında saydı.
Karar bir AB deniz operasyonu başlatmıyor. Uluslararası basında yer alan haberlere göre metin bağlayıcı değil, tavsiye niteliğinde. Operasyonun kapsamı, katılımcı ülkeler, komuta yapısı ve finansmanı da belirlenmiş değil.
AB bölge için başka hangi adımları istiyor?
Karar, NATO'nun Karadeniz'e yönelik özel bir güvenlik girişimini değerlendirmesini de içeriyor. Romanya ve Bulgaristan'ın insansız hava araçlarına karşı savunma kapasitesinin güçlendirilmesi ve AB'nin SAFE programındaki kullanılmayan kaynakların bölgesel güvenlik ihtiyaçlarına yönlendirilmesi isteniyor. Varna ve Köstence merkezli Karadeniz Deniz Güvenliği Merkezi girişiminin hızlandırılması ile kritik deniz altı altyapısının korunması da kararda yer alan başlıklar arasında.
Montrö Sözleşmesi Karadeniz'de neyi düzenliyor?
Montrö, Türk boğazlarından geçiş rejimini belirliyor ve kıyıdaş olan ile olmayan devletlerin savaş gemilerine farklı kurallar uyguluyor. Kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemileri Karadeniz'de en fazla 21 gün kalabiliyor. Barış zamanında bu gemilerin toplam tonajı 30 bin tonla sınırlı; belirli koşullarda bu sınır 45 bin tona çıkabiliyor. Ayrıca kıyıdaş olmayan devletlerin ön bildirim süresi 15 gün.
Bir AB operasyonu bu sınırlamaları ortadan kaldırır mı?
Tatlıoğlu'na göre uluslararası bir kuruluş çatısı altında yürütülen faaliyetler, katılımcı devletlerin savaş gemilerini sözleşmenin sınırlamalarından bağımsız kılmıyor. Yazara göre operasyonun hukuki dayanağı, katılımcıların katkıları, kullanılacak platformlar ve konuşlandırma süreleri ayrı ayrı değerlendirilmeli. Deniz güvenliği gerekçesiyle kurulacak yeni mekanizmaların zamanla daha geniş görevler üstlenmesinin bölgedeki dengeleri etkileyebileceği de analizde vurgulanıyor.
Türkiye Montrö'yü savaş döneminde nasıl uyguladı?
Tatlıoğlu, Türkiye'nin Rusya-Ukrayna Savaşı'nın başından itibaren Montrö'nün savaş dönemine ilişkin hükümlerini uyguladığını ve boğazlardan savaş gemisi geçişlerini sınırladığını belirtiyor. Yazara göre bu yaklaşım, çatışmanın daha geniş bir deniz kuvvetleri rekabetine dönüşmesini önlemeye yönelik diplomatik tutumun parçası oldu. Türkiye aynı dönemde NATO üyeliğinden doğan yükümlülüklerini de sürdürdü.
Kıyıdaş ülkelerin mevcut işbirliği mekanizmaları neler?
Türkiye, Romanya ve Bulgaristan'ın oluşturduğu Karadeniz Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu (MCM Black Sea), deniz mayınlarından kaynaklanan tehditleri azaltmak ve ticari deniz ulaştırmasını desteklemek için çalışıyor. Analize göre AB'nin yeni girişimlerinin bu mekanizmalarla ilişkisi henüz netleşmedi. Deniz gözetleme, erken uyarı, arama-kurtarma ve kritik altyapı güvenliği gibi alanlarda işbirliği mümkün görülürken ayrı bir askeri komuta yapısının bölgedeki askeri yoğunluğu artırabileceği belirtiliyor.
Türkiye'nin öncelikleri neler?
Tatlıoğlu'na göre Ankara'nın temel önceliği, Montrö hükümlerinin korunması, kıyıdaş ülkelerin güvenlikteki asli sorumluluğunun sürdürülmesi ve bölge dışı askeri yapılanmaların kalıcı hale gelmesinin önlenmesi. Yazar, AB ve NATO'daki Karadeniz kararlarının yakından izlenmesini ve Türkiye'nin tutumunun ilgili platformlarda gerektiğinde açıkça dile getirilmesini öneriyor. Bu değerlendirmeler yazara ait; AA'nın editoryal politikasını yansıtmayabileceği analizde ayrıca belirtiliyor.
