Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi (BŞEÜ) ve Gazi Üniversitesi'nden akademisyenler, kalıtsal bir hastalık olan fenilketonürinin (PKU) teşhisi için sardunya bitkisinin yapraklarından yararlanarak bir biyosensör geliştirdi. Cihaz, insan kanıyla aynı kimyasal yapıdaki bir çözeltide yapılan deneylerde yüzde 95 doğruluk oranında sonuç verdi. Çalışma, Antalya'da düzenlenen COP31'de tanıtıldı.
Projenin yürütücüsü BŞEÜ Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Müdür Yardımcısı Doç. Dr. Merve Keskin oldu. Ekipte Gazi Üniversitesi Fen Fakültesi Kimya Bölümü öğretim üyeleri Prof. Dr. Fatma Arslan ile Araştırma Görevlisi Dr. Onur Can Bodur yer aldı. Bilgiler, AA'ya konuşan Keskin'in açıklamalarına dayanıyor.
Fenilketonüri (PKU) nedir?
Fenilketonüri, kalıtsal bir metabolik hastalıktır. Hastalığı olan bebekler, proteinli gıdalarda bulunan fenilalanin adlı amino asidi vücutta yeterince parçalayamaz. Ekibin açıklamasına göre hastalık, tedavi edilmediğinde kalıcı zeka geriliğine ve beyin hasarına yol açabiliyor.
Türkiye'de PKU yenidoğanlarda nasıl teşhis ediliyor?
Teşhis sürecinde bebeğin topuğundan alınan kan kullanılıyor. Sağlık Bakanlığı'nın yenidoğan tarama programı kapsamında yapılan bu test, bebeklere uygulanıyor. Bakanlığın bilgilendirme broşürüne göre tarama sonucunun pozitif çıkması hastalığın kesinleştiği anlamına gelmiyor, yalnızca şüphe olduğunu gösteriyor. Bu nedenle ileri incelemeler gerekiyor.
Keskin'e göre mevcut yöntemde 2 aşamalı ve yaklaşık 1 ay süren bir test uygulanıyor. Keskin, bunun hem zaman kaybına hem de ekonomik yüke yol açtığını söyledi. Ekip, süreci tek basamağa indirecek ve doğru sonuç verecek bir yöntem geliştirmeyi hedefledi.
Sardunya yapraklı biyosensör nasıl çalışıyor?
Biyosensör, PKU hastalarında metabolize edilemeyen fenilalanin amino asidinin kandaki miktarını ölçmek üzere tasarlandı. Sensörde gümüş nanopartiküller kullanılıyor. Ekip bu nanopartikülleri sardunya yapraklarından elde etti.
Keskin, nanopartiküllerin normalde kimyasal tekniklerle üretildiğini ve bu kimyasalların çevre için son derece zararlı olduğunu belirtti. "Yeşil sentez" adı verilen teknikle hem atık yönetimi sağladıklarını hem de çevre dostu bir sensör elde ettiklerini kaydetti.
Biyosensörün doğruluk oranı nedir?
Ekip, biyosensörü insan kanıyla aynı kimyasal yapıdaki bir çözeltide denedi ve yüzde 95 doğruluk oranına ulaştı. Bu sonuç, gerçek hasta kanıyla elde edilmiş bir veri değil. Cihazın klinik ortamdaki performansı henüz ölçülmedi.
Proje ne zaman başladı ve kim destekliyor?
Ekip, projesini Şubat 2025'te Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığına (TÜSEB) sundu. Proje, Nisan 2025'te TÜSEB'in desteklenmeye hak kazanan projeleri arasına girdi. Çalışmalar bu destekle hız kazandı.
Biyosensör klinik testlere ne zaman geçecek?
AA'nın aktardığına göre yakın zamanda klinik test aşamasına geçilmesi planlanıyor. Açıklamada kesin bir tarih verilmedi. Cihazın rutin tanıda kullanılabilmesi, klinik testlerin sonuçlarına ve resmî onay süreçlerine bağlı olacak.
Türkiye'de her yıl kaç bebek PKU'yla doğuyor?
Keskin, Türkiye'de her yıl 250-300 bebeğin PKU'yla dünyaya geldiğini söyledi. Akraba evliliklerinin hastalığın ortaya çıkmasındaki önemli risk faktörlerinden biri olduğunu da vurguladı. Farklı kaynaklar hastalığın görülme sıklığı için farklı rakamlar veriyor, bu nedenle bu sayı Keskin'in açıklaması olarak değerlendirilmeli.
Çalışma COP31'de nasıl karşılandı?
Biyosensör, Türkiye'nin ev sahipliğinde Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı'nda (COP31) katılımcılara tanıtıldı. Keskin, çalışmayı bu platformda anlatmaktan gurur duyduğunu söyledi.
Keskin, projeye yerli ve yabancı ziyaretçilerin yoğun ilgi gösterdiğini belirtti. Ziyaretçilere tanıtım kartları ve broşürler verdiklerini, çalışmanın ayrıntılarını anlattıklarını aktardı. Keskin'e göre ziyaretçiler ilginç sonuçlar elde edildiğini söyledi. Bitkisel ürünlerin sensör teknolojisinde kullanılması da ilgiyle karşılandı.
PKU tedavisi için ne yapılmalı?
Tanı ve tedavi kararları mutlaka çocuk metabolizma uzmanı ve diyetisyen gözetiminde verilmelidir. Uzman kuruluşların bilgilendirme içeriklerine göre PKU'nun temel tedavisi, fenilalanin alımı kısıtlanan özel bir diyete dayanıyor. Bebeğinde PKU şüphesi bulunan aileler, bir sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Bu haberdeki biyosensör henüz klinik kullanıma sunulmadı.




