Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Gambiya'nın Myanmar aleyhine açtığı soykırım davasında nihai kararını 19 Kasım Perşembe günü Türkiye saatiyle 12.00'de Lahey'deki Barış Sarayı'nda açıklayacak. Kararı, Divan Başkanı Japon yargıç Yuji Iwasawa okumaya başlayacak. Dava, Myanmar ordusunun 2017'de Arakan eyaletinde Arakanlı Müslümanlara (Rohingya) yönelik operasyonlarına dayanıyor.

Anadolu Ajansının (AA) aktardığına göre karar, UAD'nin Bosna Hersek-Sırbistan ve Hırvatistan-Sırbistan davalarının ardından soykırım iddialarının esasına ilişkin vereceği üçüncü karar olacak.

Paris’te polisler İçişleri Bakanlığı önünde eylem yaptı
Paris’te polisler İçişleri Bakanlığı önünde eylem yaptı
İçeriği Görüntüle

Dava neden açıldı ve Myanmar'a ne isnat ediliyor?

Myanmar ordusu, 25 Ağustos 2017'de Arakan'daki sınır karakollarına düzenlenen saldırıları gerekçe göstererek eyaletin kuzeyinde "temizleme operasyonları" başlattı. Katliamlar, tecavüzler ve köylerin yakılması nedeniyle yüz binlerce Arakanlı Müslüman Bangladeş'e sığındı. AA'nın aktardığına göre Birleşmiş Milletler (BM) verilerine göre Bangladeş'e kaçanların sayısı 900 bini aştı. Ağustos 2017'den önce, 2012'de de Arakan'da Budistler ile Müslümanlar arasında çatışmalar yaşanmıştı.

Gambiya, "1948 BM Soykırımın Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi"nin ihlal edildiği iddiasıyla 11 Kasım 2019'da Myanmar aleyhine UAD'ye başvurdu. Olayların yaşandığı bölgeyle doğrudan bağı olmayan bir devletin, yalnızca Sözleşme'ye taraf olmasına dayanarak böyle bir dava açması bir ilk olarak değerlendiriliyor.

Dava şimdiye kadar hangi aşamalardan geçti?

UAD, 23 Ocak 2020'de oy birliğiyle geçici tedbir kararı aldı. Divan, Myanmar'dan soykırım kapsamındaki eylemleri önlemesini, delilleri korumasını ve altı ayda bir rapor sunmasını istedi. O tarihte ülkede kalan yaklaşık 600 bin Arakanlı Müslüman'ın "son derece korunmasız" olduğu da tespit edildi.

Myanmar 2021'de dört ön itiraz sundu. Divan, 22 Temmuz 2022'de soykırım yasağından doğan yükümlülüklerin "erga omnes partes" (tüm taraf devletlere karşı) nitelik taşıdığını belirterek itirazların tamamını reddetti. Esasa ilişkin duruşmalar 12-29 Ocak 2026'da yapıldı. Mağdurlar ve tanıklar kapalı oturumlarda dinlendi. Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda, İngiltere, Maldivler, Slovenya, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Belçika ve İrlanda olmak üzere 11 ülke davaya müdahil olarak yazılı beyanda bulundu.

Gambiya ne talep ediyor?

Gambiya, Myanmar ordusunun Arakanlı Müslümanları yok etme amacıyla öldürme, ciddi bedensel ve zihinsel zarar verme, grubun fiziksel olarak yok olmasına yol açacak yaşam koşulları dayatma ve doğumları engelleme eylemlerini kasten gerçekleştirdiğini öne sürüyor.

Gambiya, Myanmar'ın soykırım işlediğinin, bunu önlemediğinin ve cezalandırmadığının tespit edilmesini istiyor. Ayrıca faillerin yargılanmasını, Arakanlı Müslümanların güvenli dönüşünü, mülklerinin iadesini, "Rohingya" kimliğiyle tanınma haklarının güvence altına alınmasını, tazminat ve tekrarlamama güvencesi verilmesini talep ediyor.

Myanmar savunmasında ne diyor?

Myanmar soykırım suçlamasını reddediyor. Yönetim, operasyonların Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusunun (ARSA) Ağustos 2017'de sınır karakollarına düzenlediği saldırılara karşı yürütülen "terörle mücadele" operasyonları olduğunu savunuyor.

Myanmar ayrıca soykırım kastına dair doğrudan delil bulunmadığını, BM raporlarının yargısal süreçler dışında hazırlandığını ve bunlara ağırlık verilmemesi gerektiğini ileri sürüyor.

Karar neden tarihi olabilir?

UAD bugüne kadar hiçbir devleti soykırımdan doğrudan sorumlu tutmadı. Divan, Bosna Hersek davasında Temmuz 1995'teki Srebrenitsa katliamının soykırım olduğunu tespit etmiş, ancak bu eylemleri Sırbistan'a atfetmemişti. Sırbistan yalnızca soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüğünü ihlalden sorumlu bulunmuştu. Hırvatistan-Sırbistan davasında ise her iki tarafın soykırım iddiası reddedilmişti.

Bu nedenle Myanmar'ın doğrudan sorumlu tutulması ihtimali, kararı tarihi kılabilecek en önemli unsur olarak görülüyor. Divan soykırım iddiasını reddetse bile Myanmar'ın önleme ve cezalandırma yükümlülüklerini ya da geçici tedbirleri ihlal ettiğine hükmedebilir.

Davanın en kritik noktası ne?

AA'ya konuşan İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Milletlerarası Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Abdurrahman Erol'a göre davanın düğüm noktası, soykırım kastının nasıl ispat edileceği. Erol, UAD'nin 2007'deki Bosna Hersek kararında ispat eşiğini çok yükseğe çıkardığını, kastın bir davranış örüntüsünden çıkarılması durumunda bunun "tek makul çıkarım" olması gerektiğini hükme bağladığını hatırlattı.

Bu standardın dolaylı delillerle soykırımın ispatını neredeyse imkansız kıldığı gerekçesiyle eleştirildiğini belirten Erol, Divanın 2015'teki Hırvatistan-Sırbistan kararında da yaklaşımı büyük ölçüde tekrarladığını söyledi. Erol, "Myanmar mevcut içtihadın aynen sürdürülmesini istiyor. Kararla, Divanın bu yüksek ispat eşiğini eldeki delillere nasıl uygulayacağını ve bir açıklık getirip getirmeyeceğini göreceğiz." dedi.

Karar Güney Afrika-İsrail davasını etkiler mi?

Erol'a göre karar, Güney Afrika'nın İsrail aleyhine açtığı soykırım davası açısından da yakından izlenecek, çünkü iki dava aynı Sözleşme'ye dayanıyor. Erol, Divanın Sözleşme'yi yorumlama biçiminin, delilleri değerlendirme yönteminin ve kast ölçütlerinin bu dava için doğrudan önem taşıdığını belirtti.

Erol, "Bu karar Güney Afrika-İsrail davasının sonucunu belirlemese de büyük oranda etkileyecek çünkü iki dava aynı hukuki sorulara cevap arıyor." ifadelerini kullandı. Kararın Ukrayna-Rusya, Nikaragua-Almanya ve Kongo-Ruanda davaları gibi bekleyen diğer soykırım davalarına da yön vereceğini kaydetti.

BM ve uluslararası kuruluşlar 2017 olaylarını nasıl nitelendirdi?

AA'nın aktardığına göre Myanmar ordusunun 2017'deki operasyonları sırasında öldürmeler ve cinsel şiddet ortamında 740 binden fazla Arakanlı Müslüman yerinden olmaya zorlandı. BM uzmanları bu eylemleri "soykırım eylemleri" olarak nitelendirdi. Uluslararası insan hakları kuruluşları ise uydu görüntüleriyle yüzlerce köyün yok edildiğini belgeledi. BM ve uluslararası insan hakları örgütleri, Arakanlı Müslümanlara yönelik şiddeti "etnik temizlik" ya da "soykırım" olarak adlandırıyor.

Kaynak: AA