Yeni Zelanda'da seçmenler 7 Kasım Cumartesi günü genel seçim için sandık başına gidecek. Ülkede 1996'dan bu yana uygulanan karma nispi temsil (MMP) sisteminde seçmen iki ayrı oy kullanıyor. Biri siyasi partiye, diğeri yaşadığı seçim bölgesini parlamentoda temsil edecek adaya veriliyor. Seçim, Başbakan Christopher Luxon liderliğindeki iktidar koalisyonu ile Chris Hipkins'in İşçi Partisi öncülüğündeki muhalefet arasında kıyasıya bir yarışa sahne oluyor.
Yeni Zelanda seçiminde seçmen kaç oy kullanıyor?
Seçmen iki oy kullanıyor. İlk oy, partilerin ülke genelinde parlamentoda kaç sandalye kazanacağını büyük ölçüde belirleyen parti oyudur. İkinci oy, seçmenin yaşadığı bölgede kendisini temsil etmesini istediği adaya verilir. Bu oylamada en çok oyu alan aday, oyların yüzde 50'sinden fazlasını almasa da bölgesini kazanır. Bilgiler Yeni Zelanda Seçim Komisyonu verilerine dayanıyor.
MMP sistemi nedir, neden kullanılıyor?
MMP, bölge adaylarının seçilmesini parti oylarına göre orantılı temsille birleştiren bir sistem. Ülke, 1993'te yapılan referandumda bu sistemi kabul etti. Sistem, en çok oyu alan adayın bölgeyi kazandığı dar bölge çoğunluk sisteminin (FPTP) yerini aldı. Sandalyeler önce bölgelerde kazanan adaylara, kalanı ise ülke genelindeki oy oranına göre parti listelerindeki adaylara dağıtılıyor.
Parlamentoda kaç sandalye var, seçim barajı kaç?
Parlamento 120 sandalyeli. Bir partinin sandalye kazanabilmesi için ülke genelinde parti oylarının en az yüzde 5'ini alması ya da seçim bölgelerinden en az birini kazanması gerekiyor. Bu şartlardan birini sağlayan partilerin toplam sandalye sayısı, oy oranlarıyla mümkün olduğunca orantılı biçimde hesaplanıyor. Hesaplamada "Sainte-Lague" yöntemi kullanılıyor.
Hükümeti kurmak için kaç sandalye gerekiyor?
Normal şartlarda hükümet kurmak için 120 sandalyenin en az 61'ini kazanmak gerekiyor. Sistem küçük partilerin temsilini kolaylaştırırken tek partinin çoğunluğa ulaşmasını zorlaştırıyor. Bu nedenle seçimden sonra koalisyon görüşmeleri veya güvenoyu ve bütçe konularında destek içeren anlaşmalar gündeme geliyor. İşçi Partisi, 2020 seçimlerinde MMP döneminde tek başına hükümet kurabilecek çoğunluğa ulaşan ilk parti olmuştu.
Son anketler ne gösteriyor?
Roy Morgan'ın 4 Kasım'da yayımladığı ankete göre iki blok arasındaki fark 3,5 puana indi. Anket 28 Eylül-25 Ekim'de 859 seçmenle yapıldı. Ulusal Parti, ACT Yeni Zelanda ve Yeni Zelanda Birinci Partisi'nden (NZ First) oluşan iktidar koalisyonu yüzde 47,5 destek aldı. İşçi Partisi, Yeşiller ve Te Pati Maori'den oluşan muhalefet bloku yüzde 44'e yükseldi.
Parti bazında oy oranları şöyle ölçüldü:
- İşçi Partisi: yüzde 27,5
- Ulusal Parti: yüzde 26,5
- Yeşiller Partisi: yüzde 15,5
- ACT Yeni Zelanda: yüzde 11
- Yeni Zelanda Birinci Partisi: yüzde 10
- Te Pati Maori: yüzde 1
Merkez çizgideki Opportunity Partisi (TOP) yüzde 8 ile dikkat çekti. Parti bir önceki aya göre 1,5 puan yükseldi ve parlamentoya 10 sandalyeyle girebileceği öngörülüyor. Roy Morgan'ın sandalye tahmininde, bölge sandalyelerindeki olası fazla nedeniyle parlamento 122 üyeye çıkıyor. Bu senaryoda iktidar bloku 57, muhalefet bloku 55 sandalye alıyor. Hiçbir blok tek başına çoğunluğa ulaşamadığı için Opportunity'nin tercihi hükümetin kurulmasında belirleyici olabilir. Reuters da son yoklamaların net bir favori göstermediğini bildirdi.
Başbakanlık için kimler yarışıyor?
Başbakanlık yarışı, her ikisinin de adı Chris olan iki liderin arasında geçiyor. Merkez sağ Ulusal Parti lideri ve eski bir hava yolu şirketi yöneticisi olan 56 yaşındaki Luxon, 2023'te iktidara gelmesinin ardından ikinci dönem için yarışıyor. Merkez sol İşçi Partisi lideri ve eski Başbakan olan 48 yaşındaki Hipkins ise partisini yeniden iktidara taşımayı hedefliyor.
Luxon ekonomik büyüme, ticaret ve eğitim alanındaki politikalarını öne çıkarıyor. Hipkins ise hayat pahalılığının azaltılmasını ve kamu sağlık hizmetlerine daha fazla kaynak ayrılmasını vaat ediyor. Associated Press'in (AP) haberine göre iki liderin de popülaritesinin düşük olması, seçmenleri küçük partilere yöneltiyor.
Yeni Zelanda'da oy verme saatleri ve sonuçlar ne zaman belli olacak?
Yeni Zelanda Seçim Komisyonu takvimine göre sandıklar yerel saatle 09.00-19.00 arasında açık olacak. Türkiye saatiyle bu, 6 Kasım gecesi 23.00 ile 7 Kasım sabahı 09.00 arasına denk geliyor. Ön sonuçlar yerel saatle 19.00'dan itibaren electionresults.govt.nz adresinde aşamalı olarak yayımlanacak. Resmî sonuçların 27 Kasım'da açıklanması planlanıyor.
Erken oy kullanımı yüksek mi?
Reuters'a göre erken oylamada 26 Ekim-1 Kasım arasında 913 bin 762 oy kullanıldı. Bu rakam, 2023 seçimlerinin aynı dönemine göre yüzde 28 artış anlamına geliyor.
