Nevşehir'de yaşayan Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı 59 yaşındaki Mehmet Yuğuran, Kapadokya'da geçmişte konak, ev ve kayadan oyma ambarların güvenliği için kullanılan geleneksel kilitleri onarıyor. Benzerlerini de yeniden üretiyor. Yuğuran, yaklaşık 47 yıldır biriktirdiği 3 bin 500 kilit ve anahtardan oluşan koleksiyonuyla unutulmaya yüz tutan bu zanaatı yaşatmaya çalışıyor.
Mehmet Yuğuran kimdir?
Yuğuran, Nevşehir'de yaşayan ve Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı olarak anılan bir kilit ustası ve koleksiyoncu. Kilitlere ilgisi 10-12 yaşlarında, evlerinin karşısındaki bir konağın kapı kilidinden etkilenmesiyle başladı. Konaktan bulunan bir anahtarla koleksiyonculuğa adım attı. Antikacı olan babası da bu ilgiyi destekledi.
Kapadokya kilitleri nerede ve nasıl onarılıyor?
Yuğuran, köylerden topladığı kilitleri Nar beldesindeki atölyesinde onarıyor. Yıpranmış ve işlevini yitirmiş kilitleri yeniden çalışır hale getiriyor. Bu işten keyif aldığını söyleyen usta, farklı şehirlerdeki tarihi yapıların restorasyon çalışmalarına da kapı kilit sistemlerini onararak destek veriyor.
Kapadokya kilitlerini farklı kılan ne?
Yuğuran'a göre bu kilitleri diğer geleneksel örneklerden ayıran en önemli özellik, üzerlerindeki süslemeler ve farklı şifreleme sistemleri. Pirinç aynalar üzerine güneş, güvercin, lale ve eli belinde figürleri işleniyor. Usta, bu motiflerin dönemin kültürel ve sanatsal özelliklerini yansıttığını belirtiyor.
Kilitlerdeki semboller ne anlatıyor?
Yuğuran'ın AA muhabirine anlattığına göre Nevşehir'deki kapı kilitleri özellikle pirinç aynalı oluyor. Semboller kapı sahibinin kimliğine ve ilgisine göre değişiyor. Yuğuran şöyle konuştu:
"Güvercin merakı varsa güvercin sembolü, eski Rumlardan kalmaysa üzerinde bazen haç oluyor. Osmanlı'dan kalanlarda da hilal oluyor. Bu şekilde kendilerini de belli etmiş oluyorlar."
Usta, bir halı mağazasındaki motiflerin okunabilmesi gibi, kilitlerin aynalarındaki ya da "tabla" denen bölümlerindeki motiflerin de ilgi çektiğini söylüyor. Yuğuran'a göre geçmişte insanlar kilit ve anahtarlarla zenginliklerini de gösteriyordu. Dönemin ustaları kişilerin taleplerine göre süslemeli, nadir eserler ortaya koyuyordu.
Kilitler günümüzde nerede kullanılıyor?
Yuğuran, bölgedeki butik otellerden gelen talepler üzerine geleneksel kilitlerin benzerlerini üretiyor. Ürettiği kilitleri otantik bir görünüm sağlaması için otellerin kapılarına monte ediyor. Böylece eski kilit ustalığı, günümüzde de bölgenin turizm yapılarında görünür oluyor.
Kapadokya kilitleri tescil edilecek mi?
Yuğuran, asırlarca bölgede kullanılan kilitlerin "Kapadokya kilitleri" adıyla tescillenmesi için çalışma yürüttüğünü söyledi. Elindeki çok sayıda kilidi sınıflandırıp tescil ettirmeyi düşündüğünü belirten usta, bu konuda henüz tamamlanmış bir tescil bulunmadığını da gösterir şekilde çalışmanın sürdüğünü aktardı. Kapadokya kilitlerinin Kütahya, Eğin ve Safranbolu'daki geleneksel örneklerden ayrı bir yeri olduğunu savunan Yuğuran, konunun bir kitaba da değer olduğunu söylüyor.
Bu zanaat neden kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya?
Yuğuran, mesleğini severek sürdürdüğünü ancak çırak bulmakta zorlandığını belirtiyor. Usta şu sözlerle durumu özetliyor: "Tabii ki bu kaybolan bir meslek. Türkiye'de bir elin parmağını geçmeyecek kadar ustamız var. Bu işin devam etmesini istiyor ve bunun için çaba harcıyorum."
Koleksiyon ziyaretçilere açılacak mı?
Yuğuran'ın hedeflerinden biri, koleksiyonunu Kapadokya'ya gelen ziyaretçilerin görebileceği bir iş yerinde sergilemek. Bu konuda "İnşallah ileride bir iş yeri yapıp bunları sergilemeyi, Kapadokya'ya gelen insanlara bunları sunmayı istiyorum" diyen usta, geleneksel kilitler hakkında kaynak niteliğinde bir kitap yazmayı da planlıyor. Ancak sergi alanı ve kitap için açıklanmış bir takvim bulunmuyor.
