Batı medeniyetinin ölümcül hataları ve özellikle ahlakî açıdan çok fazla zayıf yönleri olsa da ondan faydalanmayı bilmek gerekir. Medeniyetlerin de aynen insanlar gibi birbirlerinden öğreneceği bir şeyleri vardır. Karşıdakini tümüyle reddetmeden, onu anlamaya çalışarak medeniyet macerasında yeni bir yola girilebilir.
İbrahim Kalın, “Barbar, Modern, Medenî: Medeniyet Üzerine Notlar” kitabında genel olarak kavramlar üzerinde duruyor ve bazı kavramların kökenini inceliyor. Eserin temelini oluşturan kavram medeniyet kavramı... Medeniyetin ortaya çıkışı, gelişimi ve mevcut halini alışı belirli esaslar dâhilinde anlatılıyor. Tarım, ticaret ve diğer uğraşların medeniyetin gelişimine olan katkısı, topluluklar arası etkileşim gibi meseleler bir çıkarım olarak değil kaynaklı, delilli araştırmalar ışığında veriliyor. Toplumların birbirleriyle münasebetleri ve özellikle tâbi olma hususu –ki bu ayrı topluluklardan bir toplum meydana getirmek demek oluyor- beraber yaşama ve ortak hareket etmeye varan sonuçlarıyla kendisini gösteriyor.
Kitap uzunca bir girişle başlıyor. Bu giriş kitaba dair izler sunsa da bununla yetinmek dışarıdan elma ağacına bakmak olur. Yani ağacın yanına kadar gidip o kızarmış elmalardan muhakkak yemelisiniz. Tadını ancak bu şekilde alabilir, o tadı dimağınızda ancak bu şekilde tutabilirsiniz.
Konu ister istemez medeniyetler çatışması –etkileşimi de diyebiliriz- noktasına geliyor. Medeniyetin tarifi uygulayıcılarına göre değişiyor. Baskın uygulayıcıların diğerleri üzerindeki hükümranlığı sömürge kavramını düşündürüyor. Fakat sömürgecilik amacına ulaştıktan sonra gönüllülükle işler. Maalesef eşyanın tabiatı gereği eğitimle “terbiye edilmiş”, dili-dini değiştirilmiş topluluklar bazen kraldan fazla kralcı hale gelir. Bu, diğerine göre kansız ve acısız olsa da bir milletin geleceğini yok eden bir anlayış ve baş etmesi çok güç bir hastalıktır. Verilen hazin örneklerle yüreğimiz burulsa da bu örnekler Batı’nın ve onun temsil ettiği zihniyetin aslını yeniden görmek açısından önemli.
Tarihi düz bir çizgi olarak kabul edersek her olayın, gelişmenin ve hatta gerilemenin medeniyete katkı yaptığını söylemek mümkündür. Hayatın bir mücadeleden ibaret olduğunu, ayakta kalabilmek için ortama uyum sağlamanın yanında ortamı da kendine benzetmenin içgüdüsel bir eylem olduğunu kabul etmek gerekir.
Kan kırmızı medeniyet
Kitapta Batı medeniyetinin Doğu medeniyetine bakışı ile ilgili bazı örnekler var. Örneğin hepimizin belki defalarca izlediği “300 Spartalı” filminde Spartalılar medeni, Persler ise barbar olarak gösterilir. Gerek konusu gerek efektleri ve gerekse de aksiyon sahneleriyle son derece başarılı bu yapımın verdiği mesajı iyi okumak gerekir. Batı, Doğu’yu daima şiddetle dönüştürme ya da dize getirme yolunu seçti. Bu nedenle Doğu’da Batı kaynaklı şiddet hiçbir zaman bitmedi. Doğu’nun sahip olduğu zenginlikler daima Batı’nın iştahını kabartmış ve Batı bu zenginlikleri sanki kendine aitmiş gibi almaya ve sahiplenmeye kalkmıştır. Coğrafi Keşifleri bu şekilde okuyabilir, sömürgeciliği bu çerçevede değerlendirebiliriz. Doğu’ya hükmetmek, onların “yanlışlarını” düzeltmek ve bunu açık açık yapmak aynı zamanda bir kahramanlık gösterisi olarak kabul edilmiş. –ABD’nin demokrasi götürme vaadini bu çerçevede düşünebiliriz- Tüm dertleri bitip de Doğu’da macera peşine düşen şövalyeler ülkelerine döndüklerinde prestij açısından bir kat daha yükselmiş, var olan şereflerine bir kat daha şeref katmış oldular. Emperyalizmde sadece uzaklardaki maddi değerleri toparlayıp onlara sahip olmak yoktur. Bunun devamlılığı açısından o topraklara sahip olmak ve orada yaşayanları da kendilerine benzetmek şarttır. Gelecek nesillerin eğitim sistemiyle ve alıştırılmış hayat düzeniyle Batı’ya bağımlı ve mecbur olmaları gerekir.
Yeri gelmişken kitabın tümüyle Batı düşmanı ve karşıtı bir zihinle yazılmadığını söylemeliyim. Dengenin çok iyi kurulduğunu ve kitabı okuduktan sonra katıksız bir Batı düşmanı olarak çıkmayacağınızı garanti ederim. İhtiyacımız olan şey düşmanlık değil empatidir. Ancak yapılanları bilmek ve tedbirleri de almak gerekir. Bu nedenle Batı dünyasında devletler eliyle yükseltilen İslamofobik yaklaşımlar küçümsenmeden, ciddiyetle değerlendirmeli ve Ortaçağ zihniyetinin hortlamasına engel olunmalıdır.
İbrahim Kalın, “Barbar, Modern, Medenî” ile ortaya bir şaheser koymuş. İçerik olarak son derece hacimli olan kitap neredeyse ansiklopedi tadında bilgiler sunuyor. Kavramlar, tarihi süreç, bakış açıları öyle güzel ve yerinde işlenmiş ki yeniden okuma gereği hissedeceksiniz.
Akla Batılı bir baba bulma uğraşıyla vakit kaybetmiyor
Akla ve tefekküre dayalı bir kitap olan “Perde ve Mânâ: Akıl Üzerine Bir Tahlil”de ise genel olarak İslâm’ın dışarıdan nasıl göründüğüne ilişkin konular ve İslâm’a karşı olan önyargılar ele alınıyor. Ayrıca eser tam bir felsefi bütünlük içinde zihinleri zorluyor.
Kitapta özellikle Ortaçağ’dan itibaren kurumsal olarak İslâm’a karşı geliştirilen öfkeli bakışın kaynakları ortaya konulmaya çalışılmış, birçok yanlı ve yanlış fikir dile getirilmiş ve bunlarla yüzleşilmiş. Örnek olarak İslâm’ın inandırıcı kaynaklardan ve ikna edici argümanlardan yoksun olduğu için kendini zorla kabul ettirdiği inancının temelsizliği açıklanıyor. Sözüm ona şiddetin kaynağının da bu kendini ifade edememe ya da inandırıcılık sorunu olduğu belirtiliyor. İbrahim Kalın, birikimi ve konulara hâkimiyetiyle suyun diğer tarafından yükseltilen bu iftira ile karışık haksız iddialara en makul cevapları vermesini biliyor.
Öte yandan Kalın’ın genel “homo sapiens” tanımı alıştığımız tanımlardan epey farklı. Kalın, bilhassa son dönemlerde biraz da ideolojik olarak geliştirilmiş bir tanımın peşinden gitmeyerek muazzam İslâm külliyatından faydalanıyor ve bu düşünce geleneğinden akıl ve hikmeti de yanına alarak bir anlam üretiyor. Bu anlamda akıl, sadece Aydınlanma Çağı düşüncesine ait bir özellik ya da o dönem ortaya çıkmış bir kavram değildir. Kitap bunu teyit ediyor ve akla Batılı baba bulma uğraşıyla vakit kaybetmiyor. Kitabın genel karakteristiği de bu zaten. Yani kavramları yerli kaynaklarla açıklamak.
“Perde ve Mânâ” tüm kavramları Kur’an-ı Kerim merkezli açıklama gayesiyle hareket ediyor. Kitapta insanlığa yol gösterecek ve bir Müslüman için gerekli olacak bütün kavramların Kur’anî açıklaması yer alıyor. Burada Müslüman’a istikamet çizme ve Batı’nın koyduğu düşünce biçimine ram olmama var. Müslüman düşünmeye başladığında baz alacağı şey Kur’an’ın ortaya koyduğu hakikatler ve onun yol gösterici ışığı olmalıdır. Aksi durum insanın insan olma vasfından ayrı bir harekete dönüşecektir ki bu da mânâya aykırıdır.
İşin sırrı perdenin nasıl kalkacağında
Akıl, hakikatin peşindedir ve onu yansıtan bir ayna durumuna geldiğinde hakikatin kaynağı ilahi varlıktan izler taşır. Dolayısıyla aklın ışığı hakikatin ışığından gelir. Perde kalktığında ise ortaya çıkan mânâ aklı aydınlatır. Yazarın bahsettiği döngü işin sırrını da ortaya çıkarıyor. İşin sırrı perdenin nasıl kalkacağında... İnsanın yaşam savaşı ve gerçek amacı bu perdenin yani hakikatle kendisi arasında daima var olan perdenin kaldırılması olarak düşünülebilir. İnsan, önünde zırh gibi duran perde varken hakikate ulaşamaz. O zırhı kaldırmak için özünden faydalanır.
Kur’an’da geçen ve günlük dilde bize aşina olan pek çok kavramdan bahsediliyor. Yazarın da belirttiği gibi bu terimlerin izahı daha geniş bir çalışmayı gerektirmektedir. Kur’an’ın bu terimleri ve kavramları kullanış biçimi kendi derinliğini ve mânâ yükünü belli etmektedir.
Fakat İslâm dünyası Kur’an-ı Kerim’in hakikate dair gösterdiği ışığı takip etme noktasında çeşitli noksanlıklar yaşıyor. Esasında İslâm ülkelerinin içinde bulunduğu durumun sebebini bir yönüyle bu noksanlıkların sonucu olarak görebiliriz. İbrahim Kalın, “Hikmeti kavramadan hüküm vermek aklın bir skandalıdır” diyor. O da İslâm dünyasının temel sorunlarından biri olarak bunu görüyor ve hikmeti olmayan hükmü kör olarak değerlendiriyor. Ancak bir açmazdan da söz ediyor ki bu açmaz; bazen doğru olan bir şeyin kötü, iyi olan bir şeyin çirkin olmasıdır. Verilen örnek de son derece çarpıcı: Verimliliği ve kârı artırmak için emeği sömürmek... Bu davranış şekli belki kapitalizm ve araçsal akıl açısından gerekli olan ve doğru bir politika olarak görülür. Ancak ahlakî açıdan kusura, suça ve çirkinliğe işaret eder.
“Perde ve Mânâ” bir ilke etrafında tur attırıyor. Ortada akıl, fikir, irfan gibi kelimeler varsa bilgiyle davranışlar arasındaki çelişkiden de mutlaka bahsedilmelidir. Görmeyi iyi bilen bir göz bazen görevini savsaklayıp görmeyebiliyor, daha da kötüsü göremeyebiliyor. Çünkü ona nefsi engel olmaktadır. Kulağı ve işitme eylemini de böyle düşünebiliriz. İnsanın yaratılışına uygun olan davranış şekli nefsanî arzularının esiri olmamaktan geçer. Fakat bunu slogan haline getirmek ve sürekli söylemek en kolayıdır. Çevremizde bu kadar çeldirici, hevâ ü hevese yönlendiren “şeytan icadı” varken bu tür sözlerin söylemde kalması normal gelebilir. Bunlara en az kapılacak olan ve hatta bunlarla savaşacak olan İslâm dünyasıdır. Bu savaş topyekûn bir savaş yerine fert fert yapılan, zaferlerin tek tek kazanıldığı bir savaş olmalıdır. İnsan, mânâyı keşfetmeyi ve inşa etmeyi bilmelidir. Bu noktada insanın boşuna yaratılmadığı Kur’anî bir hakikat olarak da karşımıza çıkmaktadır. Allah, Mü’minûn ve Kıyâme surelerinde insanın boş yere yaratılmadığını söyler.
“İnsan kendine zulmeder”
Kur’an-ı Kerim, Furkan Suresi’nde nefsinin arzularına teslim olmuş insandan bahseder. Yaratılış amacı yaratıcısına kulluk etmek olan bir varlığın hayvandan daha aşağı bir seviyeye düşmesinin örneği veriliyor. Ayrıca bu duruma düşmek insanın en şerefli varlık olma özelliğine de zarar vermektedir. Tüm varlıklar yaratılış amacına hizmet eder. Fakat insanın aklını yanlış kullanarak amaçtan uzaklaşan tek varlık olduğunu da bilmemiz gerekiyor. Yûnus Suresi’nde bu durum insanın kendi kendisine zulmü olarak görülüyor. Kalın, bu durumu bir akıl şaşırması olarak tanımlıyor ki bu da çok yerinde bir tanım.
Kitabı bitirdiğinizde İslâm’ın ve öngördüğü ilkelerin kuşatıcılığının farkına varıyorsunuz. Hiçbir boşluğa yer bırakmadan, yaşamın her anını bir amaç uğruna değerlendirmeyi öngören bir inanç sistematiğinden bahsediyoruz. Üstelik Kur’an-ı Kerim gibi uyarıcı elini insan üzerinden hiç çekmeyen bir bilgi kaynağı var. İnsan yalnız bırakılmış, dünyaya başıboş bir biçimde atılmış değildir. Yaşamasının ve eylemlerinin muhakkak bir gayesi ve tutarlılık arz eden sonuçları vardır. Akıl ve düşünme yetisi verilen bir varlığın boşlukta sürüklenmesi kendine yazık etmesinden çok daha fazla anlamlar içerir. Kendinin farkına varamamış, görevlerini ve amaçlarını kavrayamamış her insan için harcanmış bir ömürden söz edebiliriz. Yaratıcısının farkına varamamış O’nun hikmetlerini düşünemeyen insan en hafif tabirle acınacak insandır. İbrahim Kalın, “Perde ve Mânâ”da kavramsal izahlarla insanın yönelmesi gereken istikametin ne olduğunu gösteriyor. Teoride kusursuz bir biçimde açıklanan ve yaşam şeklini belirleyen bu öğeler pratikte kimi sorunlarla karşılaşabiliyor ve bu sorunlar –yukarıda da belirttim- genel anlamda İslâm dünyasının sorunları olarak ortaya çıkıyor.
Kalın, son derece derin konuları kapsayan ve bu konuları açıklama gayesi güden bu kitapta da birikiminden şüphe ettirmemiş. En başta devlet yönetiminde etkin pozisyonda bulunan böyle bir ismin aynı zamanda derin dini konularda âlim sıfatını hak edecek bir performans ortaya koyması sevindirici. İbrahim Kalın, yılar yılı tarafsız, su gibi renksiz ve hatta taraf olacaksa İslâm’ın karşı cenahında seve seve konuşlanan bürokratları ve seçilmişleri görmekten bunalan bizler için bir nefes olma özelliği taşıyor.
“Perde ve Mânâ”nın evvela şahsi düşüncelerden meydana gelmiş bir eser olmadığını kabul etmek gerekiyor. Eser, tamamen Yüce Yaratıcı’nın emir ve yasaklarından, Kur’an’ın ışığından faydalanarak okuyucusunu uyarma yolunu seçmiş bir bilgi kaynağı olarak görülmelidir.
“Türklerin gücü kurdukları sistemin gücünden kaynaklanır”
İslâm ve Batı dünyası birbirine zıt istikametlerde gelişmiş; birinin gelişmesi diğerinin gerilemesi ile sonuçlanmış olsa da iki dünya arasındaki etkileşim tarih boyu devam etmiştir. İbrahim Kalın, “Ben, Öteki ve Ötesi: İslâm-Batı İlişkileri Tarihine Giriş” kitabında bu etkileşimi ele alıyor. Somut örneklerle çeşitlendirdiği eserinde yıldızlı pekiyi verilecek pek çok bölüm var.
Bir teze göre Avrupa fikrinin ortaya çıkışı Şarlman dönemine denk gelir. Tarihçi Henry Pirenne’ye göre Avrupalılar güneyden gelen siyasi, askeri ve kültürel Arap-İslâm baskısı karşısında kuzeye doğru çekilmiş ve Avrupalılık fikri doğmuştur. Ancak bu teze muhalefet eden pek çok kesim olduğunu belirtmem gerekiyor. İtirazcılar belki daha onurlu bir doğuş hikâyesinde anlaşmayı yeğlemiştir. Pirenne, tezlerini bir bir sıralayıp sonuçta Avrupa’nın sınırlarını İslâm “tehlikesine” bağlamış ve daha önemlisi Şarlman İmparatorluğu’nun var oluş sebebini Hz. Muhammed’e dayandırmıştır.
Kalın, Maurice Lombard’ın artık tez olmaktan çıkan ve saha gerçekleri de diyebileceğimiz tespitlerini dile getirirken önemli bir konuya değiniyor. Yazıda bu bölüme özellikle yer vermek istedim çünkü kitabın bir kalbi varsa buralarda bir yerde atıyor olmalı. İslâm’ın yayılmaya başlamasıyla beraber Avrupa’nın kendi iç dünyasından çıkıp dinamik bir sürece girdiği, İslâm şehirlerinin Avrupa için büyük bir pazar haline geldiği ortaya konuyor. Artık Avrupa’yı daha fazla üretmeye ve ticaret yapmaya iten bir talep merkezi; hatta merkezleri vardı. Evet, savaşıyorlardı ama ticaretten de vazgeçmiyorlardı.
Muhakkak ki İslâm ve Avrupa denilince akla ilk gelen Endülüs olur. İbrahim Kalın, Endülüs’ü etraflıca anlatmış ve günümüze de fazlasıyla etki eden olayları “Reconquista: Trajedinin Başlangıcı” başlığı altında ele almış. Bu arada Endülüs-Osmanlı ilişkilerinde elçiler vasıtasıyla istenen yardımlardan bahsedilmiş hatta ünlü Endülüslü şair Ebu’l-Beka Salih b. Er-Rundî’nin kaleme aldığı mersiyenin Sultan 2. Bayezid’e takdim edilişi hatırlatılmıştır. Osmanlıya yapılan kısas teklifinin sistem dışı bir teklif olmasından dolayı kabul edilmemesi ve devletin İslâm sınırları içinden çıkmadan izlediği politikaya devam etmesi ayrıca takdire şayandır. Osmanlıyı takdir edebilecek konumda değilim fakat güçlüyken gösterilen merhameti göremeyecek kadar kör de değilim. Endülüs konusu sonuçları itibarıyla can sıkıcı bir konu. Aynı zamanda yazıyla bitirilemeyecek bir konu. İçimizdeki acı belki konuşa konuşa, yaza yaza hafifliyordur kim bilir…
Fakat “Ben, Öteki ve Ötesi”nde anlatılacak o kadar çok şey var ki onlardan da bahsetmek isterim.
Asırlardır Batılıların cahilliğinin ceremesini çekiyoruz
Geçmişle ilgili ne okursam okuyayım günümüzle bağ kurarım. Bu anlamda “Avrupa ve Türkler” başlığı altında gördüklerimin onulmaz bir hastalığı işaret ettiğini belirtmem gerekiyor. Şüphesiz “Türk beklenendir” bizler için basit bir slogandan öte bir görev emridir. Müslümanlıkla yoğrulmuş Türk, merhametli olmayı görev addeder ve yaşamını buna vakfeder. Ancak Batı dünyasında durum biraz farklı. Kalın, Ortaçağ, Bizans ve Hristiyan düşüncesinde Türk demenin savaş, fetih ve ölüm demek olduğunu söyler. Avrupalıların Türk algısı kitapta geçtiği şekliyle şöyledir: “Avrupalılar için Türkler ordusu bulunan bir devlet değil, devleti ele geçirmiş olan bir orduydu” Hatta bu nedenle Türkleri kültür, sanat, medeniyet, felsefe ve diplomasiyle bir arada düşünmeleri imkânsızdı. Asırlardır Avrupalıların bu cahilliğinin ceremesini çekiyoruz.
Osmanlı ile birlikte Avrupa için “tehlike” oluşturan Türkler –üstelik Müslüman- yıllar sonra yeniden ortaya çıkmıştı. Kendi içinde kavgalar eden, anlaşmazlıklarını en vahşi yöntemlerle çözen; ya da çözemeyen Avrupalılar Osmanlının koşar adım kendilerine yaklaşması karşısında bir sistem sorunu ile karşı karşıya kaldı. Çok derin tartışmalara girmeden şunu söyleyeyim bu “tehlike” karşısında özellikle ilk asırlarda pek başarılı olamadılar. İbrahim Kalın, Osmanlı sisteminin neden bu kadar başarılı olduğunu sorgulayan Avrupalılardan biri olan Machiavelli’nin “Prens” kitabındaki görüşlerine yer veriyor. Onun Osmanlıyı alt etme taktiklerinin çok fazla işe yaradığı söylenemez elbette. Kalın, burada şu tespiti yapıyor: “Türklerin gücü kişisel cesaretlerinden yahut sayılarının çokluğundan ziyade kurdukları sistemin gücünden kaynaklanmaktadır” Güçlü Osmanlı sistemi ile beraber Roma’nın varisi kim sorusu akıllara gelmiş ve Roma sistemi yahut “Pax Romana” dediğimiz modelin devamı tartışılmıştır. Buna bizim vereceğimiz cevap elbette Osmanlı olur ancak Jean Bodin’in 1576’da kullandığı şu ifadeler daha inandırıcı olur diye düşünüyorum: “Hristiyanların elinden Bizans’ı, imparatorluğun başkentini aldıktan sonra Perslerden de Babil bölgesini alan… Roma’nın eski eyaletlerine Tuna ötesi diyarı da ekleyen Türklerin sultanını Roma İmparatorluğu’nun mirasçısı olarak görmek çok daha adil olurdu” Bu ifadeler tartışmayı elbette noktalamamış ancak Osmanlı namına artı yazmıştır.
Yorumlarla, tespitlerle ve ortaya konan tezlerle ilerleyen kitap, Avrupalıların çaresizce daha önce hiç akıllarına gelmeyen yolları düşünmelerine de değiniyor. Osmanlıya karşı “Düşmanımın düşmanı dostumdur” ilkesiyle hareket eden Avrupa, birçok kez hayal kırıklığına uğramış, aradığını bulamamıştır. Osmanlının varlığından önce Moğolların Hristiyan olmasını dilemek, Osmanlıya karşı İran şahını desteklemek, Yıldırım Bayezid’i Çubuk Ovası’nda mağlup eden Timur’dan medet ummak klasik Avrupalı davranışı. Bu konuyla bağlantılı iki örnekle bu kısmı geçmek isterim. İbrahim Kalın, Fatih’in İstanbul’u fethiyle Avrupa’nın tüm zaaf ve çöküş hevesinin kursağında kaldığını söyler. Aynı şekilde Yavuz Sultan Selim’in 1520’de vefatıyla devletin zaafa uğrayacağını düşünen ve yerine geçecek Kanuni’yi “körpe bir kuzu” olarak görenin de yine onlar olduğunu belirtir. Fakat burada da yukarıdaki şu tespit karşımıza çıkıyor: “Türklerin gücü kişisel cesaretlerinden yahut sayılarının çokluğundan ziyade kurdukları sistemin gücünden kaynaklanmaktadır”
Bu oldukça hacimli kitaptan seçkiler yapmak çok güç. Hangi konuyu ele alırsanız alın bir tarih anlatısı yanılgısına düşüyorsunuz. Fakat kitap tarih anlatısıyla değil bir peş peşe sıralamış tespitlerle yol alıyor.
