Tolstoy'un ömrünün son döneminde, üzerinde on beş yıla yakın çalışıp billurlaştırdığı “Sanat Nedir?” isimli eserine tekrar göz atıyorum. Usta romancı, kitabın bir bölümünde Mendelssohn, Shaftesbury ve Hemsterhuis gibi şahsiyetlerin estetik görüşlerine yer veriyor. Bahis François Hemsterhuis'e gelince, "Onun ilginç bir yaklaşımı var konuya. Bu düşünüre göre, güzel bize en çok haz veren şeydir; bize en çok hazzı ise, en kısa sürede kafamızda en çok düşünce yaratan şey verir. Güzelden haz duymak demek, insanın en üst düzeyde bilmesi (ulaşabileceği son sınıra dek bilgiye ulaşması, anlaması, kavraması) demektir; çünkü insana en kısa sürede en çok sayıda algıyı, sezgiyi, duyuşu sağlayan şey budur." diyor.
Kim bu Hemsterhuis?
François Hemsterhuis (1721-1790), Hollandalı bir filozof. Ömrünü devlet memurluğu yaparak geçirdi, felsefeyle uğraştı. Kitaplarını hiç satışa çıkarmadı, sadece arkadaşlarına hususi olarak bastırıp dağıttı.
"Ahlaki organ" tezi
Hemsterhuis “hakikat” kavramı üzerinde duruyor: “Hakikate giden yolda akıl tek başına yeter mi, yoksa bir şeyin doğru olduğunu kalbimiz mi onaylar?” Bu soruyu okuduğumda, bir büyüğün “Bu iş ne akılla olur, ne de akılsız” ölçüsü hatırımda belirdi. Hemsterhuis felsefesinin bu hususta orijinal bir tezi var… Ona göre insanda beş duyudan ayrı, altıncı bir yeti daha vardır — buna "kalp" ya da "ahlaki organ" diyor. Beş duyu bize dış dünyadaki nesnelerin birbiriyle ilişkisini (renk, ses, doku) verirken, bu altıncı organ bize doğrudan kendi varlığımızı hissettirir. Güzeli, iyiyi, sevgiyi kavradığımız yer burasıdır — ve bunu akıl yürüterek, parça parça değil, bir anda, bütünlüklü bir sezgiyle yapar. Yani ona göre güzellik karşısında hissettiğimiz o "an içinde her şeyi kavrama" hâli, tam olarak bu organın misyonudur.
Bu fikir, Hemsterhuis'in ahlâk anlayışına bağlanıyor; ruh için en mükemmel mutluluk, sevilen şeyle birleşmedir — bu bir sanat eseri olsun, bir insan olsun, ya da “Tanrı” olsun fark etmez. Hemsterhuis, güzelin peşinde hareket eden ruhun, bir şekilde başka bir güzele mıknatıs gibi çekildiğini söylüyor.
İmdi sormak lazım; Hemsterhuis acaba burada, farkında olmadan ya da şuurlu bir seçimle örtük bırakarak, “tevhid”ten mi bahsediyor?
Yani gördüğü her güzel şeyin, her sevginin, aslında tek bir kaynağa — Rabb’e — çıkan bir çekim gücünün farklı görünümleri olduğunu mu imâ ediyor?
Öyle ya, güzel her şey “Mutlak Bir”den… Sanat eserine duyulan hayranlık, bir insana duyulan sevgi ve Yaradan’a duyulan bağlılığı aynı çekim gücünün farklı tezahürleri olarak görmesi, tesadüf müdür yoksa şuurlu bir işaret midir?
Hemsterhuis inanan biriydi, “Tanrı”yı mükemmellik ve güzelliğin kaynağı olarak görüyordu. Ruhun ölümsüzlüğüne de inanan bir düşünürdü.
Bu da bizi asıl soruya getiriyor: Hemsterhuis'in "ahlaki organ" dediği, o "en kısa zamanda en çok şeyi kavrama" hâli, acaba idrak ettikten sonra yaşanan bir farkındalık ve bunun getirdiği bir vecd hâli mi?
Ya da bir güzellik yahut da büyüklük karşısında insanın kendini küçücük benliğini hissettiği, susup Mutlak Varlık’a teslim olduğu bir huşu hâli mi?
Belki de bu adam felsefi bir dille, idrakin bir anda dolup taşmasını, kalbin ilahi saadetle dolduğu o anı tarif etmeye çalışıyordu.
