Türkiye’nin modernleşme serüveni, bir yanıyla yasalarla, nüfus kütükleriyle ve resmi kimliklerle biçimlendirilmiş zorunlu bir dönüşümün, diğer yanıyla ise bu kaskatı kalıplar altında sıkışıp kalmış kimliklerin, gizlenen geçmişlerin ve hayatta kalmanın hikayesidir.

Bu toprakların hafızası, yüzyıllardır süregelen değişimlerin ve kırılmaların izini taşır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında idari birliği sağlamak, tapu, miras ve nüfus kayıtlarındaki karmaşayı bitirmek amacıyla çıkarılan 1934 tarihli Soyadı Kanunu gibi idari adımlar, resmiyette herkesi eşit kılmayı hedeflerken, toplumsal bellekte farklı katmanları da beraberinde getirmiştir. Kanunun hazırlık gerekçeleri her ne kadar çağdaş bir ulus-devlet inşa etmek olsa da, madalyonun bir de toplumsal bellekte yer etmiş, resmi söylemin dışına taşan karanlıkta kalmış yüzü vardır.

KİMLİKLERİN GÖLGESİNDE

Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden Cumhuriyet rejimine geçiş, çok uluslu ve çok dinli bir yapının ulus-devlet kalıbına sokulmaya çalışıldığı sancılı bir evreydi.

Özellikle 1915 olayları, mübadeleler, varlık vergisi gibi ekonomik baskılar ve 6-7 Eylül olayları gibi toplumsal kırılmalar, gayrimüslim vatandaşlar üzerinde baskı yarattı. Bu baskı ile hayatta kalmak, mal varlıklarını korumak, sosyal hayatta dışlanmamak ya da hedef olmaktan kaçınmak isteyen bazı gayrimüslim aileler (Ermeniler, Rumlar, Sabetayistler veya diğer azınlık grupları) kimliklerini gizleme, yani "saklanma" yolunu seçtiler. Soyadı Kanunu ve bu dönemde yapılan nüfus kayıt işlemleri, bazı aileler için bu zorunlu dönüşümün can simidi oldu. Kimi aileler isimlerini ve soyadlarını tamamen Türk veya Müslüman isimleriyle değiştirerek, derin bir sessizlik içinde "gizli" bir yaşam kurdular. Bu aileler, bir gecede yeni soyadlarıyla yeni vatandaş figürüne dönüştüler, bu dönüşüm çoğu zaman gönüllüydü.

MUHAFAZAKÂR ELİTLERİN DOĞUŞU

Yıllar geçtikçe, bu toprakların karmaşık vatandaşlık yapısı, ekonomik ve siyasi dalgalanmalarla birlikte bambaşka mecralara evrildi. Bir zamanlar geleneksel mahallelerden gelen muhafazakâr dindar kitleler ile şehirlerin kendini seküler modern sanan kesimler arasındaki keskin çizgiler sarsıldı. Türkiye ekonomisinin büyüdüğü, taşranın metropollerle buluştuğu süreçte muhafazakâr kitleler merkezî konumlara yerleşti ve bugün dilimize yerleşen o meşhur sosyolojik kavram doğdu, Yeni Muhafazakâr Elitler veya Lüks Muhafazakârlar

Eskiden mütevazı semtlerde yaşayan, tüketim alışkanlıkları geleneksel değerler etrafında şekillenen dindar orta ve üst sınıf, zamanla şehir hayatının tüm alanlarına adapte oldu. Kapalı sitelerde oturan, lüks kafe ve restoranlarda vakit geçiren, çocuklarını özel okullarda okutan yeni bir dindar elit sınıfı ortaya çıktı.

KİMLİK GİZLEYENLERİN YOLU?

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte din değiştirmiş gibi görünen, kimlik gizleyen ya da dönemin koşullarında farklı kökenlerden gelip sonradan muhafazakâr ve sağ çevrelerin içine entegre olan bazı ailelerin, ülkenin ekonomik ve siyasi güç odaklarında nasıl yer edindiği sıkça ele alındı. Bu bağlamda bazen sadece zenginleşmiş dindar kesimi değil, aynı zamanda tarihsel köklerin, kimlik değiştirme pratiklerinin ve bu topraklardaki gizli ya da örtük geçişkenliklerin de bir metaforu haline geldi.

GÜÇ VE ZENGİNLİĞİN ORTAK PAYDASI

Fakat zaman aktı, çarklar döndü ve Türkiye, özellikle son on yılında, bu kimlik tartışmalarını ve sınıf atlama yarışlarını çok daha sarsıcı, çok daha karanlık bir gerçeklikle yüzleştirdi. İktidarın, zenginliğin ve suçun ortak paydasında her rengin, her inancın ve her kesimin birbirine benzemesi.

Uzun yıllar boyunca Türkiye’deki toplumsal ve siyasi söylem, suç ile ahlakı, yozlaşma ile kimlikleri belirli kalıplara oturtma eğilimindeydi. Muhafazakâr ve dindar kesimler, kamusal alanda bir tür manevi üstünlük veya ahlaki kılavuzluk iddiasıyla sahnede yer alırken, bu kesimin kendi içinden çıkardığı yeni elitler, yani ekonomik refaha kavuşan modern dindar kitleler, bir dönem seküler kesimlerin eleştirildiği tüm tüketim pratiklerini fazlasıyla devraldı. Fakat son yıllarda yaşanan ekonomik darlıklar, kuralsızlaşan piyasa ilişkileri, denetimsiz rant kapıları ve hukukun üstünlüğünün erozyona uğraması, Türkiye’de suçun ve yolsuzluğun inanç, mezhep, ideoloji ya da yaşam tarzı tanımadığını çok acı bir şekilde gözler önüne serdi.

SUÇ VE YOZLAŞMA KİMLİK TANIMIYOR

Bugün Türkiye’nin son yakın zamanına baktığımızda, başörtülü veya kapalı olarak nitelendirilen, muhafazakâr kimliğiyle bilinen ya da dindar ailelerden gelen kişilerin de, rüşvet çarklarının, ihale mafyalarının, kara para aklama ağlarının, devasa dolandırıcılık dosyalarının ve her türden suç örgütünün tam merkezinde yer aldığını görüyoruz. Yıllarca dindarlık ve ahlak kavramları üzerinden bir meşruiyet alanı kuran yapıların içinde, son dönemde ortaya dökülen skandallar, suçun ve çıkarcılığın kimlik sormadığını, ideoloji dinlemediğini net bir şekilde kanıtladı. Lüks markaların logolarını taşıyan tesettürlü profiller, köşe dönme hırsıyla holdingleşen yapılar, dini argümanları ve cemaat tarikat bağlarını birer zırh gibi kullanarak kamu kaynaklarını yağmalayan muhafazakâr beyaz yakalılar veya iş insanları, bu ülkenin son yıllardaki en somut ve en acı gerçeği haline geldi.

KİMLİK SİYASETİNİN İFLASI

Bu durum, aslında Türkiye’de kimlik siyasetinin de büyük bir iflasını simgeliyor. Bir zamanlar kimlikler üzerinden kurulan "temiz-kirli", "yerli-yabancı", "biz-öteki" ezberleri, paranın ve gücün mutlak çekim alanı karşısında eriyip gitti. Bu kez dindar ya da muhafazakâr kimlik, suçun ve yolsuzluğun üzerini örten bir şal, bir kamuflaj aracı olarak kullanılmaya çalışılıyor. Ancak skandallar patlak verdiğinde, kasalar dolusu paralar, lüks villalar, offshore hesaplar ve kara para aklama ofisleri ortaya saçıldığında görülen o ki, ne başın örtülü olması ne de geçmişte mazlum bir gelenekten geliniyor olması insanı suçtan ve yozlaşmadan alıkoyabiliyor.

Soyadı Kanunu ile başlayan kimlik gizleme telaşlarından, Yeni Muhafazakâr Elitlerin lüks ve konfor dolu sitelerine, oradan da son zamanlarda inançla örtülmeye çalışılan ama paranın renginde eşitlenen bir suç coğrafyasına uzanan bu çizgi, hiç kimsenin o kadar da pürüzsüz olmadığının kanıtıdır. Bu toprakların modernleşme tarihi, bir yandan resmi ideolojinin ulus-devlet kalıplarını yerleştirme çabasını barındırırken, diğer yandan o kalıpların arasında sıkışıp kalmış insan trajedilerini ve bugünün ahlaki çürümesini içinde taşır. Son yaşananlar, bize inancın, inançlı görünmenin ya da muhafazakâr bir aidiyete sahip olmanın ahlaki bir garanti olmadığını, aksine denetimsiz gücün ve sınırsız zenginleşme hırsının her kesimden insanı aynı tür bir yozlaşmanın içine çekebileceğini gösterdi.

Toplumlar kimlikleriyle var olur ama adaletle, şeffaflıkla ve dürüstlükle ayakta kalır, oysa yaşananlar bize, kirlenmenin ve suça batmanın etiket tanımadığını çok acı bir tecrübeyle öğretti.