Bazı sözler vardır; ilk okuduğunuzda son derece doğru, çağdaş ve entelektüel görünür. Kavramlar ustalıkla sıralanmış, cümleler kulağa hoş gelecek şekilde kurulmuştur. Ancak biraz düşündüğünüzde söylenenlerin yanlış değil, eksik olduğunu fark edersiniz.
Mesela şöyle deniliyor:
“Bugün ihtiyacımız olan şey yeni bir dogma, yeni bir kurtarıcı veya yeni bir ideolojik kutsallık değildir. İhtiyacımız olan; insan tabiatını tanıyan, gücü sınırlandıran, hukuku üstün tutan, özgürlüğü güvence altına alan, farklılıkları çatışma sebebi olmaktan çıkaran ve eleştirel düşünceyi toplumsal bir değere dönüştüren demokratik bir medeniyet anlayışıdır.”
İlk bakışta ne kadar güzel, değil mi?
Hukukun üstünlüğüne, özgürlüğe, gücün sınırlandırılmasına, eleştirel düşünceye hangi aklı başında insan karşı çıkabilir?
Ben de karşı çıkmıyorum.
Benim itirazım söylenenlere değil, söylenmeyenlere ve birbirinin alternatifi gibi sunulan kavramlaradır.
Çünkü medeniyet yalnızca hukukla, demokrasiyle, özgürlükle ve eleştirel akılla kurulmaz. Bunların üzerinde yükseleceği ahlaki bir zemin, değerler dünyası, inanç ve anlam ufku da gerekir.
İNSAN YALNIZCA AKILDAN İBARET DEĞİLDİR
İnsan sadece düşünen, sorgulayan, haklarını arayan ve çıkarlarını hesaplayan bir varlık değildir.
Aynı zamanda inanan, seven, bağlanan, fedakârlık yapan, kutsal kabul ettiği değerler uğruna bedel ödeyen ve hayatına anlam arayan bir varlıktır.
İnsanın aklı kadar vicdanı, özgürlük ihtiyacı kadar aidiyet duygusu da vardır.
İnançları, manevi değerleri, tarihî hafızayı ve ortak idealleri dışlayan bir medeniyet anlayışı, insan tabiatını eksik kavramış demektir.
Hukuk davranışları düzenler; ahlak ise davranışlara yön veren vicdanı şekillendirir.
Kanun insanı suç işlemekten caydırabilir. Ancak dürüstlüğü, merhameti, fedakârlığı ve adalet duygusunu yalnızca kanunla üretemezsiniz.
DOGMA İLE İNANÇ AYNI ŞEY DEĞİLDİR
Bir düşünceyi sorgulanamaz hâle getirmekle bir değere inanmak birbirinden farklıdır.
İnsanın kutsal kabul ettiği değerlerinin bulunması, aklını kullanmasına engel değildir.
Asıl tehlike, herhangi bir inancın, ideolojinin veya siyasi düşüncenin eleştirilemez bir iktidar aracına dönüştürülmesidir.
Üstelik dogmatizm yalnızca dinî düşüncelerde görülmez.
Aklı kutsallaştıran da dogmatik olabilir. Bilimi kendi sınırlarının dışına taşıyıp tartışılmaz bir ideolojiye dönüştüren de dogmatik olabilir. Demokrasi adına farklı düşünceleri susturan da dogmatik olabilir.
Sorun değerlerin varlığı değil, bu değerlerin başkalarının özgürlüğünü ortadan kaldıracak bir tahakküm aracına dönüştürülmesidir.
MEDENİYETİN İKİ KANADI VARDIR
Bir tarafta inanç, ahlak, vicdan, tarihî hafıza ve ortak değerler...
Diğer tarafta akıl, bilim, hukuk, demokrasi, özgürlük ve eleştirel düşünce...
Bunlar birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır.
Ahlaktan yoksun hukuk mekanikleşir. Hukuktan yoksun ahlak anlayışı, başkalarına dayatıldığında baskıya dönüşebilir.
İnanç insana anlam kazandırır; akıl, inancın hayata ilişkin yorumlarını sorgular. Ahlak adaleti emreder; hukuk adaletin kurumsal güvencesini oluşturur.
Demokrasi farklı düşüncelerin birlikte yaşamasını sağlar; ortak değerler toplumsal dayanışmayı güçlendirir.
Bunlardan birini seçip diğerini dışlamak, medeniyet kurmak değil, medeniyeti eksik bırakmaktır.
KURTARICI İLE LİDERLİĞİ KARIŞTIRMAYALIM
Toplumların bütün iradelerini bir kurtarıcıya teslim etmeleri başka, güçlü ve yetenekli liderlere ihtiyaç duymaları başka şeydir.
Tarihî dönüşümler yalnızca kurumlarla değil; fikirlerle, ideallerle ve liderlik kabiliyetiyle de gerçekleşir.
Ancak hiçbir lider hukukun üzerinde değildir. Hiçbir siyasi başarı sınırsız yetkiyi meşrulaştırmaz.
Mesele liderliği reddetmek değil; liderliği hukukla sınırlandırmak, kurumlarla denetlemek ve millet iradesine dayandırmaktır.
YA O YA BU DEĞİL, HEM O HEM BU!
Bize sürekli tercihler dayatılıyor:
Ya inanç ya akıl. Ya gelenek ya modernlik. Ya ahlak ya hukuk. Ya güçlü liderlik ya demokrasi.
Oysa bunların birbirini dışlaması gerekmiyor.
Bir toplum hem inançlı hem özgür, hem geleneklerine bağlı hem yenilikçi, hem güçlü bir devlete sahip hem de hukukun üstünlüğüne bağlı olabilir.
Hatta gerçek bir medeniyet için bunların aynı anda bulunması gerekir.
İnsanın aklını özgürleştirirken vicdanını yoksullaştırmayacağız. İnancını korurken düşüncesini zincirlemeyeceğiz. Devleti güçlendirirken hukuku zayıflatmayacağız. Özgürlüğü savunurken ahlaki sorumluluğu unutmayacağız.
Çünkü medeniyet yalnızca insanın nasıl yönetileceğine değil, nasıl bir insan olacağına da cevap vermelidir.
Mesele yeni kutsallıklar üretmek veya bütün kutsallıkları reddetmek değildir.
Mesele; insanın aklıyla vicdanını, inancıyla özgürlüğünü, ahlakıyla hukukunu birbirine düşman etmeden birlikte yaşatabilmektir.
Gerçek medeniyet, insanın bir tarafını büyütüp diğer tarafını küçültmek değil, insanı bütün varlığıyla yüceltebilmektir.
