İnsanın yetişmesinden toplumun niteliğine…
Kitabın aile eğitimini millî güvenlik başlığı altında tartışması, insanın yetişme biçimiyle toplumun dayanıklılığı arasında kurduğu ilişkinin bir devamıdır. Bu ilişkiyi kendi muhakemesini geliştirebilen insan üzerinden okumak gerekir; çünkü karşılaştığı bilgiyi değerlendirebilmek, bir iddianın dayanağını aramak, ait olduğu çevrenin kanaatleri üzerine düşünebilmek, uzun bir öğrenme sürecini gerektirir.
Çocukken sorularına tahammül edilmemiş bir insandan, yetişkinliğinde başkalarının itirazlarını anlayışla karşılamasını bekliyorsak, bu olgunluğu hangi deneyimlerle kazanabileceğini de düşünmeliyiz. Toplumun ihtiyaç duyduğu sorumluluk, adalet ve muhakeme, gündelik ilişkilerin içinde öğrenilir; insan, kararlarının sonuçlarını üstlenebildiği, hakkını gerekçeleriyle savunabildiği ve karşısındakinin hakkını gözetebildiği ölçüde bu kavramlara hayat verir.
Berberoğlu’nun kitabında değerli bulduğum düşünce, aile içinde yaşananlarla toplumun işleyişini aynı insanın hayatında buluşturmasıdır. Çocukken hatası karşısında nasıl davranıldığını öğrenen insan, yıllar sonra başkasının hatası hakkında hüküm verirken bu deneyimden yararlanır; sözü dinlenmişse dinlemenin, kendisine haksızlık yapıldığında hakkı teslim edilmişse adaletin ne anlama geldiğini yaşadıklarından bilir. Evde edinilen alışkanlıklar, insan büyüdükçe onunla birlikte okulun, iş yerinin ve kamusal hayatın içine girer.
İbn Haldun’un Mukaddime’de insanın öğrenerek kazandığı yetiler üzerinde durmasını, kitabın açtığı bu yoldan yeniden düşündüğümüzde, eğitimle toplumsal hayat arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu daha açık görürüz. İnsan, içinde yetiştiği çevrenin davranışlarını benimserken o çevrenin devamına da katılır; kendisine uygulananı doğal, alıştığını doğru kabul ettiği ölçüde, geçmişten gelen bir tutumu kendi davranışıyla yeniden üretir. Berberoğlu’nun anne babanın eğitimini önemsemesi bu nedenle anlamlıdır: Çocuğa ne öğrettiğimizi anlayabilmek için, bizim neleri sorgulamadan öğrendiğimize de bakmamız gerekir.
PAPAĞAN MI KAPLUMBAĞA MI ?
“Papağan mı Kaplumbağa mı?” sorusunu, çocuklarımızdan önce kendimize yöneltmemiz gerekir. Mukaddime’den bugünün evine uzanan düşünce burada karşılığını bulur: İnsan, kendisini yetiştiren alışkanlıkları anlayabildiğinde, kendisinden sonraki kuşağa neyi aktaracağına da karar vermeye başlar. Bu bilinç, geçmişten gelen değerleri anlamları ve gerekçeleriyle öğrenmenin, onları bugünün hayatında yaşatabilmenin de önünü açar.
Kendi dilinden, tarihinden ve kültüründen beslenerek dünyayı tanıyan çocuklar, başka milletlerin tecrübelerinden yararlanırken öğrendiklerini kendi toplumlarının ihtiyaçlarıyla değerlendirebilir; geçmişten devraldıkları birikimi yeni düşüncelere, eserlere ve çözümlere dönüştürebilirler. Bir millet de bu çocukların emeğiyle kendi sözünü söylemeye, geleceğine kendi iradesiyle yön vermeye devam eder. Önsözünü yazdığım kitabın adı, bu bakımdan nasıl bir nesil ve nasıl bir millet tasavvur ettiğimize ilişkin bir sorudur: Başkasının sesini tekrarlayan papağan mı, kendi varlığına ait kabuğuyla dünyaya açılan, kendi adımlarıyla ilerleyen kaplumbağa mı?
