Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Azerbaycan’ın 8 Kasım Zafer Günü’nün altıncı yıl dönümü dolayısıyla Karabağ’daki Füzuli Uluslararası Havalimanı’nda Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından karşılanması, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşliğin ve devletler düzeyindeki güçlü dayanışmanın anlamlı bir göstergesidir.
Ancak bu görüntünün bize hatırlatması gereken, üzerinde yeterince durulmayan başka bir gerçek daha vardır.
Aynı millete mensup olmak, iki ayrı devletin bütün ilişkilerinin aynı anlayış ve yöntemlerle yürütülmesini gerektirmez.
Türkiye ile Azerbaycan, tarihî, kültürel, dilsel ve toplumsal bağlarla birbirine bağlı iki bağımsız devlettir. Ortak geçmişimiz, ortak değerlerimiz, ortak sevinçlerimiz ve ortak acılarımız vardır. Karabağ’ın işgalden kurtarılması da bu ortak duyguların en güçlü biçimde yaşandığı tarihî hadiselerden biridir.
Fakat bütün bu yakınlık, devletler arası ilişkilerle toplumlar arası ilişkilerin birbirinden farklı nitelikler taşıdığı gerçeğini ortadan kaldırmaz.
DEVLETİN DİLİ BAŞKA, TOPLUMUN DİLİ BAŞKADIR
Devletler, egemenlik, anayasa, hukuk, diplomasi, güvenlik ve karşılıklı çıkarlar çerçevesinde ilişki kurarlar.
Devlet başkanlarının görüşmeleri, imzaladıkları anlaşmalar, aldıkları kararlar ve geliştirdikleri stratejik ortaklıklar, uluslararası hukukun ve devlet yönetiminin kuralları içerisinde yürütülür.
Devletlerin birbirlerine karşı sorumlulukları vardır. Diplomatik nezaketleri, karşılıklı yükümlülükleri ve gözetmek zorunda oldukları millî menfaatleri bulunur.
Buna karşılık toplumlar arası ilişkiler yalnızca diplomatik protokollerle açıklanamaz.
İnsanların birbirleriyle kurdukları bağlar; tarih, kültür, inanç, gelenek, akrabalık, ticaret, eğitim ve gönül yakınlığı üzerinden gelişir.
Bu ilişkilerin temelinde devlet otoritesi değil, insanların özgür iradeleri ve karşılıklı anlayışları vardır.
Dolayısıyla iki devletin siyasi ve diplomatik ilişkileri ne kadar güçlü olursa olsun, toplumların her konuda aynı düşünmesi, aynı değerlendirmeyi yapması ve birbirlerinin bütün uygulamalarını kayıtsız şartsız benimsemesi beklenemez.
KARDEŞLİK, ELEŞTİRİ HAKKINI ORTADAN KALDIRMAZ
Asıl üzerinde durmak istediğim mesele budur.
Türkiye'deki bir vatandaşın, Azerbaycan'daki herhangi bir idari uygulamayı, hukuki düzenlemeyi veya toplumsal meseleyi eleştirmesi, Azerbaycan devletine düşmanlık anlamına gelmez.
Aynı şekilde Azerbaycanlı bir aydının, Türkiye'deki bir uygulamayı eleştirmesi de iki ülke arasındaki kardeşliğe zarar veren bir davranış olarak değerlendirilmemelidir.
Çünkü eleştiri ile düşmanlık, fikir açıklamak ile devletlerin iç işlerine müdahale etmek birbirinden farklı kavramlardır.
Bir devletin başka bir devlet üzerinde siyasi baskı kurması, egemenlik yetkilerine müdahale etmesi veya kararlarını zorla değiştirmeye çalışması başka şeydir.
Bir gazetecinin, akademisyenin, hukukçunun veya sivil toplum kuruluşunun başka bir ülkedeki uygulamalar hakkında görüş açıklaması bambaşka şeydir.
Barışçıl ve hukuka uygun eleştiri, ifade özgürlüğünün doğal sonucudur. Sırf sınırların ötesinden geliyor diye bir görüşü iç işlerine müdahale saymak doğru değildir.
Üstelik kardeşlik, birbirimizin yanlış gördüğümüz uygulamalarına sessiz kalmamızı değil, gerektiğinde saygılı ve samimi biçimde konuşabilmemizi gerektirir.
İKİ DEVLETİN EGEMENLİĞİ, İKİ TOPLUMUN ÖZGÜRLÜĞÜ
“İki devlet, tek millet” anlayışı, iki bağımsız devletin egemenliklerinin ortadan kalkması anlamına gelmediği gibi, iki toplumun düşünce ve ifade özgürlüklerinin tek bir siyasi iradeye bağlanması anlamına da gelmez.
Devletler kendi hukukları ve kurumlarıyla yönetilir. Toplumlar ise kendi düşüncelerini üretir, tartışır, eleştirir ve geliştirir.
Devletlerin dostluğu, toplumların özgürlüğünü sınırlayan bir gerekçeye dönüştürülmemelidir.
Aksine, iki ülke arasındaki kardeşliğin gücü, farklı düşüncelere gösterilen hoşgörüyle daha da pekişir.
Türkiye ile Azerbaycan'ın ilişkileri yalnızca iki cumhurbaşkanının dostluğuna, hükümetlerin siyasi tercihlerine veya diplomatik anlaşmalara indirgenemeyecek kadar köklüdür.
Bu kardeşlik, devletlerden önce toplumların hafızasında ve gönlünde yaşamaktadır.
SON SÖZ
Erdoğan ile Aliyev'in Füzuli'deki buluşması, iki devlet arasındaki dayanışmanın güzel bir ifadesidir.
Ama unutmamalıyız ki devletlerin kardeşliği diplomasiyle, toplumların kardeşliği ise özgürlük, karşılıklı saygı ve anlayışla güçlenir.
Gerçek kardeşlik, birbirimizin her söylediğini onaylamak değil; farklı düşündüğümüzde de birbirimizin hukukuna, egemenliğine ve özgürlüğüne saygı gösterebilmektir.
İki devletin dostluğunu korurken iki toplumun özgür düşünme ve eleştirme hakkını da koruyabiliyorsak, işte o zaman “iki devlet, tek millet” sözünün hakkını gerçekten vermiş oluruz.
