Nezâketin âdeta bir suç, bir zayıflık sayıldığı ve hakir görüldüğü bir çağda yaşadığımız hissi beni teessüre itiyor. Kaba-softalar, yarı cahiller, bilumum yitik ruhlular sürekli nezâket kavramının içini boşaltıyor. Envaiçeşit kabalıklar matah sayılırken, nâzik davranmak ve affetmek bayağı bir şeymiş gibi lanse ediliyor.
Hâlbuki nâzik olmak, şövalye ruhlu insanların işidir, noksanlık değildir. Çünkü nâzik olmak gönül teskinliği işidir. Mevlânâ Hazretleri Mesnevî-i Şerîf’inde bu hakîkati şöyle ifade buyurur: “Bilhassa gönül dili olursa, gönüldaşlık dildaşlıktan da iyidir.” Gönül diliyle konuşan, karşısındakiyle yalnız lisânını değil, hâlet-i ruhiyesini de paylaşır.
Doğu’nun bilgelerinden Lao Tzu, Yol ve Erdem Kitabı’nda der ki, “dünyada su kadar yumuşak ve zayıf bir şey yoktur, fakat sert ve katı olanı aşındırmada ona üstün gelen de yoktur.” Sakin akan da olsa, coşkun çağlayan da olsa, suyun aşındırmayacağı şey ne kadar azdır… Nezaket de böyledir; yumuşak görünür fakat nasırlaşmış hisleri yumuşatır.
Nezâket; kibarlık, incelik, zarâfet ve edepli davranış demektir. Başkalarına karşı sözünde ve hâlinde ölçülü, saygılı ve zarîf olmayı anlatır. Öyleyse, nezâket kıyafetini giyene de “nâzik” denir. “Nâzik” kavramı Ferit Devellioğlu’nun lûgatında şöyle geçer:
Nâzik: İnce (nârin), terbiyeli, saygılı, güzel ve zarif. Kelimenin aslı “nâzük”dür.
Nâzik-hulk: Tabiatı, yaradılışı nâzik olan.
Nâzikâne: Nezâketle, incelikle, kibarlıkla.
O vakit nezâket, dilde ve hâlet-i ruhiyede zarîf olma işidir. Bu hâl samimiyetsizlikle yapıldığında kibir ve çiğlikten ibâret kalır, içtenlikle yapıldığında ise insanın ruhuna dokunur. Oscar Wilde’ın dediği gibi, “Bir insanın ruhuna tesir etmek, ona kendi ruhundan vermektir.”
Lâkin nezâketin asıl mihenk taşı, sadece zarîf olmak değil, bir yerde ölçüyü de koruyabilmektir. Elinden gelmeyenin sükûtu acizliktir, gücü yettiği hâlde kendini tutanın sükûtu ise hilimdir.
Peki hilim nedir? Lûgatte sükûnet ve zarif huyluluk mânâlarına gelir. Ahlâk dilinde ise öfke coşup taştığı anda dizginleri tutabilmektir. Hilim, öfkesiz olmak değildir. İçte hiddet kabarırken ölçüyü bırakmamaktır. Bu sebeple hilmin sahibi, kudret sahibidir. Öyleyse nezaket, dirayetli insanların ulaşabileceği bir mertebedir. Gazâlî Hazretleri, İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn’de hilmi, öfke anında nefsin sükûnetini ve aklın dizginini muhafaza etmek, ölçüden ayrılmamak olarak ele alır ve güzel ahlâkın en kıymetlilerinden sayar.
Mesele yalnız öfkeyi dizginlemekle bitmez. Nezâket, karşımızdakinin iyiliği ya da kötülüğü karşısında vereceğimiz tepkiyi de terbiye eder. Bu, bir yanağına tokat yiyenin öbürünü uzatması teslimiyeti değildir. Peki iyiliğe de kötülüğe de aynı yumuşaklıkla mı mukabele edilecek? Konfüçyüs’e “Kötülüğe iyilikle mukabele edilir mi?” diye sorulmuş. O ise, “kötülüğe adâletle, iyiliğe iyilikle” cevabını vermiş. Yani nezâket, kötüye de iyi gibi davranmak değildir, herkese hak ettiği karşılığı edeple vermektir. Mühim olan doğru kişiye, doğru ölçüde, doğru vakitte, doğru gâye için öfkelenebilmektir. Demek ki hakkını aramak da, affetmek de nezâketin dairesindedir.
Kabalık nefse mağlûbiyet, nezâket ise nefse galebedir… Zarâfetle nihâyetlendirmek isteyen, nezâketiyle mukabelede bulunsun. Kılıçlar çekilene dek en büyük silah da, kalkan da nezâkettir. Kabalık yontulmamış ruhların sığınağıdır.