Bütün Dünya, bir kaç hesapsız sınırsız, hatta bir miktar ahlaksız ve dengesiz, bazı sözüm ona lider kişilerin hem bir birleriyle çekişmelerini, hem de atışmalarını ve bazen de bir araya gelip sanki dünya onların malıymış gibi hareket edebilecekleri bir hadsizliğe sahipmiş gibi konuştuklarına şahitlik ediyor.
Tarih, bazen kendini tekrar eder. 1945 yılının Şubat ayında, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen sonunda, Kırım’ın Livadya Sarayı’nda bir araya gelen ahlaksız üçlü (Roosevelt, Churchill ve Stalin), harita üzerinde Avrupa’nın ve dünyanın sınırlarını çizerken yeni bir küresel rezilliğin de temelini atmışlardı. Bugün de dünya, benzer bir kırılmanın eşiğinde gibi pazarlanmaya çalışılıyor. ABD, Çin ve Rusya liderlerinin gerçekleştireceği stratejik istikrar diyalogu, uluslararası kamuoyunda kaçınılmaz olarak "Yeni bir Yalta Konferansı mı toplanıyor?" sorusunu ve küresel düzenin bu üç aktör tarafından yeniden mi paylaşıldığı tartışmalarını beraberinde getiriyor.
MASANIN KURULMA BENZERLİĞİ BÜYÜK GÜÇ GÖRÜNTÜSÜ
Yalta Konferansı ile bugünkü üçlü diplomatik hamle arasındaki en temel benzerlik, sistemin kriz ve kaostan geçerek tıkanması ve bu tıkanıklığı ancak büyük güçlerin doğrudan temasıyla aşabilmesini pazarlama üstüne görünmesidir.
1945’te müttefikler, yıkılan eski imparatorlukların ve faşist rejimlerin ardından küresel istikrarı sağlamak, nüfuz alanlarını netleştirmek ve kontrolü elden bırakmamak için masaya oturmuşlardı. Bugün de Ukrayna’dan Orta Doğu’ya, Asya-Pasifik’ten küresel tedarik zincirlerine kadar uzanan geniş bir coğrafyada mevcut uluslararası kurumların, BM Güvenlik Konseyi başta olmak üzere, krizleri çözmekte yetersiz kaldığı bir gerçektir.
Yalta’da Churchill, Roosevelt ve Stalin dünyayı kendi çıkarları doğrultusunda etki bölgelerine ayırırken, küçük devletlerin iradelerini büyük ölçüde göz ardı etmişlerdi. Bugün bir araya gelen Washington, Pekin ve Moskova üçlüsü de küresel meselelerin Batılı müttefiklerin geniş ittifak halkalarından (NATO, G7 vb.) bağımsız olarak, doğrudan masanın ağır sıkletleri arasında müzakere edilebileceğinin sinyalini vermektedir. ABD Başkanı’nın tek taraflı politikaları ve bencil pazarlıkları, Rusya’nın Batı izolasyonunu kırma çabası ve Çin’in küresel sistemin baş aktörü konumunu tescilleme arzusu, Yalta’daki güç paylaşımı ruhunu çağrıştırıyor.
AMA AMA AMA
1945’te masada oturanlar net bir zaferin kazananlarıydı ve yıkıntılar üzerinde egemenlik kuruyorlardı. Bugün ise ABD, Çin ve Rusya mutlak bir zaferin ortakları değil, aksine sıfır toplamlı bir hegemonya mücadelesinin hem rakibi hem de birbirine ekonomik ve stratejik olarak bağımlı mahkûmlarıdır.
Ayrıca, Yalta Konferansı iki kutuplu (kapitalist ve komünist bloklar) bir dünyanın kalıcı mimarisini paylaşmıştı. Günümüz küresel düzeni ise iki kutuplu değil, son derece dağınık, çok kutuplu ve değişkendir. Çin ekonomik bir süper güç olarak küresel pazarları domine ederken, Rusya askerî ve jeopolitik hamleleriyle nükleer bir kaldıraç unsuru olmakta, ABD ise göreceli gerilemesini korumacı refleksler ve sert güç politikalarıyla telafi etmeye çalışmaktadır.
Avrupa Birliği, Küresel Güney ve yükselen orta ölçekli aktörler Hindistan, Türkiye, Brezilya gibi artık 1945’in sessiz ve boyun eğen coğrafyaları değildir, her biri kendi bağımsız hareket alanını zorlamaktadır. Dolayısıyla bugün üç liderin alacağı kararların tüm dünyaya mutlak bir direktif vermesi ve haritayı kalıcı olarak boyaması, değiştirmesi imkânsızdır. Yalta Konferansı, Soğuk Savaş’ın entelektüel ve coğrafi tohumlarını ekmişti. Bugün Şıncın’da atılan adımlar ise kalıcı bir barış paktından ziyade, sistemik kaosu yönetme ve tarafların birbirini tartma hamlesi olarak okunmalıdır. Yenidünya düzeni, eskisi gibi birkaç liderin kapalı kapılar ardında harita çizmesiyle değil, dijital ekonominin, sağlık ve sosyal krizlerin, yapay zekânın ve çok kutuplu rekabetin sokaklarında, çok daha sancılı bir şekilde şekillenmektedir. Büyük güçler masaya oturabilir, ancak tarihin çarkları artık Yalta’nın yavaş ve ağır temposuyla değil, 21. yüzyılın acımasız ve öngörülemez hızıyla dönmektedir.
Tüm dünyaya helede bu üçlünün gözlerinin içine baka baka özellikle tekrar hatırlatmak gerekir. Unutmayın Dünya Beşten Büyüktür. Ve Türkiyesiz hiçbir plan kuramazsınız.