İlkokuldan itibaren herkese gösterilen, ezberletilen, hatta üzerinde ülkeler bulmacası oynanan dünya haritasında hep okyanuslara ve kara parçalarına odaklanırdık.
Haritanın karşısına geçip dünyayı uzaktan seyrettiğinizde, devasa okyanusların ve uçsuz bucaksız karaların hâkim olduğu devasa bir gezegen görürsünüz. İnsan her zaman kendini bu muazzam coğrafyanın tek hakimi sanır; kurduğu devasa sanayilerle, gökyüzüne ulaşan gökdelenlerle ve saniyeler içinde kıtalar arası veri transfer eden çipleriyle gururlanır.
Ancak modern medeniyet dediğimiz bu karmaşık ve kibirli çark, aslında haritada toplu iğne başı kadar yer kaplayan birkaç dar su geçidine muhtaçtır. Bir zamanlar hiç kimsenin dikkat etmediği ama küresel ekonominin omurgasını oluşturan uluslararası ticaretin yaklaşık yüzde 80'i deniz yolları üzerinden gerçekleştirilmektedir. Sanayi hammaddelerinden tarım ürünlerine, ham petrolden tüketim mallarına kadar devasa bir hacim okyanuslar üzerinden taşınırken, bu sistemin güvenliği küresel haritada yer alan sadece birkaç kilometrelik dar boğazlara ve kanallara bağımlıdır.
EN KIRILGAN ZAYIF NOKTALAR…
Jeopolitik literatürde "Chokepoint" (Düğüm/Tıkanma Noktası) olarak adlandırılan bu kritik geçitler, küresel sistemin hem en verimli lojistik kanalları hem de askeri ve ekonomik açıdan en kırılgan "zayıf noktalarını" oluşturmaktadır.
İnsanlar günlük hayatın koşturmacasında süpermarket raflarında dizili gıdaların, depomuza doldurduğumuz yakıtın ya da internetten tek tıkla sipariş ettiğimiz teknolojik cihazların bize ulaşma serüvenini pek düşünmeyiz. Oysa o ürünler, binlerce kilometre yol kat eden dev konteyner gemilerinin sırtında, dünyanın en dar sefer koridorlarından süzülerek önümüze gelir.
Hürmüz Boğazı'nda bir tanker yandığında veya Süveyş Kanalı'nda dev bir gemi fırtınanın etkisiyle karaya oturduğunda, insanlık küreselleşmenin aslında ne kadar nazik ve kırılgan bir ipliğe bağlı olduğunu aniden hatırlar. Tek bir kanalın birkaç gün kilitlenmesi, küresel piyasalara milyarlarca dolarlık felç getirir; fabrikalarda bantlar durur, benzin istasyonlarında kuyruklar uzar ve masamızdaki ekmeğin fiyatı bir gecede katlanır.
YENİ GÜÇ, KAYNAĞIN AKTIĞI MUSLUK
Geçmişte imparatorluklar geniş toprakları, verimli ovaları ve maden sahalarını ele geçirmek için savaşırdı. Bugünün jeopolitiğinde ise güç, sadece kaynağa sahip olmakla değil, o kaynağın aktığı musluğu, yani dar boğazları kontrol edebilmekle ölçülüyor.
Süper güçlerin donanmalarını Pasifik’ten Hint Okyanusu’na, Akdeniz’den Karadeniz’e kadar bu dar geçitlerin etrafında konuşlandırması tesadüf değildir.
Çin’in "Malakka İkilemi" dediği kâbus, enerjisinin ve ticaretinin bir gün tek bir dar geçitte ABD tarafından kesilmesi korkusudur. Rusya’nın yüzyıllardır Karadeniz’den açık denizlere açılma arzusu, Türk Boğazları’nın coğrafi kilit rolüne çarpar. Orta Doğu’daki herhangi bir gerilimin ilk yansıması, dünyadaki ham petrolün beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nın kapatılma tehdidi olarak karşımıza çıkar.
Tam burada, dünya üzerinde gerçekten çok ama çok önemli olan birkaç nokta hakkında bazı bilgiler paylaşınca mesele daha net anlaşılacaktır.
BOĞAZLAR VE İŞLEVLERİ
Hint Okyanusu ile Pasifik Okyanusu’nu birbirine bağlayan Malakka Boğazı, dünya üzerindeki en yoğun seyrüsefer hattıdır. Yılda 90 binden fazla geminin geçtiği boğaz, Çin, Japonya ve Güney Kore gibi Doğu Asya devlerinin ithal ettiği petrolün yaklaşık yüzde 80’ine ev sahipliği yapar. Çin yönetimi için bu dar hat, ulusal güvenlik vizyonunda gözbebeği olarak tanımlanır. Olası bir küresel kriz durumunda ABD veya müttefik donanmaları tarafından buranın abluka altına alınması, Çin sanayisinin enerji akışını anında felç etme potansiyeline sahiptir.
Süveyş Kanalı ve Babülmendep, Kızıldeniz'in kuzey ve güney uçlarını tutan bu ikili, Afrika kıtasını dolaşma zorunluluğunu ortadan kaldırarak küresel ticarette ciddi bir zaman ve maliyet avantajı sağlar. Küresel konteyner ticaretinin yaklaşık yüzde 12'si ve deniz yoluyla taşınan petrolün yüzde 10'u bu hat üzerinden akar. 2021 yılındaki Ever Given kazası ve Kızıldeniz'deki jeopolitik gerilimlerin gösterdiği üzere, bu hatta yaşanacak tek bir aksama gemilerin Ümit Burnu’na yönelmesine yol açmaktadır. Bu durum teslimat sürelerini 10-14 gün uzatmakta, navlun maliyetlerini katlamakta ve küresel enflasyon üzerinde doğrudan yukarı yönlü baskı oluşturmaktadır.
Pasifik ile Atlantik okyanuslarını birleştiren Panama Kanalı, özellikle Doğu Amerika ile Asya arasındaki yük taşımacılığında kritik role sahiptir. Küresel deniz ticaretinin yüzde 5’i bu kanaldan geçer. Panama Kanalı'nı diğer geçitlerden ayıran temel unsur, mühendislik yapısı gereği tatlı suya (Gatun Gölü) bağımlı olmasıdır. İklim değişikliğine bağlı kuraklık dönemlerinde göl seviyesinin düşmesi, günlük geçiş kotalarını kısıtlamakta ve küresel tedarik zincirinde jeopolitik krizlerden bağımsız bir fiziki darboğaz yaratmaktadır.
JEOPOLİTİK KOZLAR VE HÜRMÜZ BOĞAZI
Aşırı yoğunlaşmış enerji ve gıda koridorları, sadece ticari seyrüsefer hatları değil, aynı zamanda kıyıdaş devletler için doğrudan bir "jeopolitik koz" niteliği taşır.
Evet, aklınıza ilk gelen yer, hâlâ sıcak gündem olan yer: Hürmüz Boğazı. Basra Körfezi'ni açık denizlere bağlayan Hürmüz Boğazı, dünyadaki açık ara en kritik iki enerji düğüm noktasından biridir.
Küresel petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 25'i ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin yüzde 20'si, başta Katar üretimi olmak üzere bu dar hat üzerinden pazarlara ulaşır. Hürmüz Boğazı'nın fiziki veya askerî yollarla kapatılması, yerini ikame edebilecek alternatif boru hatlarının yetersizliği sebebiyle küresel ölçekte ani bir enerji krizini ve petrol fiyatlarında öngörülemez bir sıçramayı beraberinde getirir.
TÜRK BOĞAZLARI
Türk Boğazları (İstanbul ve Çanakkale), Karadeniz'in kilidi ve gıda güvenliği. Karadeniz’i Akdeniz’e ve açık denizlere bağlayan yegâne doğal su yolu olan İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Montrö Boğazlar Sözleşmesi çerçevesinde Türkiye’nin egemenlik yetkisindedir. Yılda ortalama 50 bin gemi trafiği ile Süveyş Kanalı'nın iki katı yoğunluğa sahiptir. Karadeniz'e kıyısı olan 6 ülkenin açık denizlere tek fiziki çıkış noktasıdır. Dünya buğday, mısır, gübre ve ayçiçek yağı ihracatında devasa paya sahip olan Rusya ve Ukrayna'nın tarımsal üretimi Türk Boğazları'ndan geçer. Türk Boğazları’nda yaşanacak bir kesinti, enerji krizine sebep olmasının yanında, doğrudan küresel bir gıda krizi ve kıtlık riski doğurma potansiyeline sahiptir.
Geçiş noktalarının taşıdığı risk profili, coğrafi yapılarına, taşıdıkları yükün niteliğine ve bölgesel aktörlerin askerî kapasitesine göre değişiklik göstermektedir.
Bu dar boğazlar aynı zamanda devletlerin elindeki en sert millî egemenlik ve koz kartlarıdır. Bir devletin kendi coğrafyasındaki geçiş hakkı üzerine kurduğu stratejik irade, bazen devasa ordulardan daha caydırıcı bir güce dönüşebilir.
Ancak bu güç, beraberinde büyük bir sorumluluk ve ağır bir jeopolitik baskı da getirir. Uluslararası hukuku, Montrö gibi tarihî sözleşmeleri ya da uluslararası güç dengelerini göz ardı ederek bu kapıları keyfî biçimde kapatmak veya pazarlık konusu yapmak, sadece ticaret trafiğini kesmekle kalmaz, küresel düzeni kökünden sarsan askerî ve ekonomik bir deprem yaratır. Çünkü bu düğüm noktaları sadece bir ülkenin karasuları değil, aynı zamanda tüm insanlığın ortak tedarik omurgasıdır.
Üstelik günümüzde bu geçitlerin karşı karşıya olduğu tek tehdit askerî çatışmalar veya siyasi krizler de değildir. İklim değişikliği ve doğa olayları da bu dar hatları hedef alıyor. Panama Kanalı’nda tatlı su seviyesinin düşmesi sebebiyle aylarca sıra bekleyen dev gemiler, doğanın da amansız bir aktör olabileceğini gösterebilir.
DÜNYAYI AYAKTA TUTAN BOĞAZLARDAN GEÇECEK GEMİLERDİR
İnsanlık olarak teknolojide ne kadar ilerlersek ilerleyelim, doğanın çizdiği sınırlar ve coğrafyanın sunduğu darboğazlar karşısında hâlâ ilk çağlardaki kadar çaresiz kalabiliyoruz. İnsanlık coğrafyanın mahkumudur. Dev ekonomiler, borsa endeksleri ve sınır tanımayan dijital ağlar ne kadar gelişirse gelişsin, günün sonunda dünyayı ayakta tutan şey petrol taşıyan bir tankerin ya da tahıl yüklü bir geminin o dar boğazlardan sağ salim geçebilmesidir. Dünya siyasetinin ve ekonomisinin geleceği, haritadaki o birkaç kilometrelik dar mavi çizgilerin üzerinde, o kapıların açık kalıp kalmayacağında belirlenmektedir.
Dev aynasında kendimizi ne kadar büyük görürsek görelim, küresel sistem o dar boğazlardan geçebildiği kadar özgür, o kapılar açık kaldığı kadar güçlüdür.
