Geçenlerde bir yerde şöyle bir konuşmaya şahit oldum. Birkaç kişi aralarında konuşurlarken; “dünyada rahatsızlık yapan ve gözümüzün önünde bir ülkeyi yok etmek isteyen, soykırım yapmaktan geri durmayan malum ülkeden havalanan bir uçak ülkemizin hava sahasını kullanarak Azerbaycan’a gidiyor” dedi biri. Diğeri “Nasıl olur böyle bir şey diye” cevap vererek şaşkınlığını dile getirdi. Diğer adam şaşıran adama cevap verdi, “Açık Semalar Antlaşması.”
Bu ve buna benzer bazı konularda, hava sahamız ve gökyüzündeki bazı olağan dışı hareketlilikler ile ilgili geçtiğimiz süreçte yazılarım mevcut. Tekrar etmekte fayda görüyorum.
Soğuk Savaş’ın o paranoyak ve nükleer tehditlerle dolu iklimini hatırlayın. ABD ile Rusya arasındaki her fısıltı, her askeri hareketlilik "Acaba nükleer bir savaşın eşiğinde miyiz?" sorusunu getiriyordu aklımıza. Bu güvensizlik ortamından kurtulmak, tarafların birbirlerinin nükleer ya da konvansiyonel silah yığınaklarını gizlice artırmasını engellemek ve şeffaflık, açıklık kavramını uluslararası diplomasiye entegre etmek için 1992 yılında Helsinki’de devrim niteliğinde bir adım atıldı.
AÇIK SEMALAR ANTLAŞMASI
Özü itibarıyla bu antlaşma, taraf ülkelerin birbirlerinin toprakları üzerinde silahsız gözlem uçuşları gerçekleştirmesine olanak tanıyordu. Fikir ilk olarak 1950'lerde Dwight Eisenhower tarafından ortaya atılmış, ancak o dönemin sert siyasi koşullarında rafa kaldırılmıştı. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından yeniden canlandı ve 2002 yılında resmen yürürlüğe girdi.
Sistem, muazzam bir kurallar bütününe dayanıyordu. Çok büyük bir coğrafyada yer alan 30’dan fazla üye ülke, belirlenen kotalar dâhilinde birbirlerinin hava sahasını denetleyebiliyordu. Uçaklarda sadece belirli teknolojiler bulundurulabiliyor, uçuş rotaları ve denetçiler ortaklaşa belirleniyordu. Amaç basitti. Sürpriz saldırı ihtimalini ortadan kaldırmak, askeri bütçelerin şeffaf olmasını sağlamak ve nükleer diplomasiye gözle görülür bir güvence katmak. Türkiye de bu antlaşmanın kurucu ve taraf devletlerinden biri olarak bölgedeki dengelerin ve güvenliğin korunmasında aktif rol üstlenmiştir.
ÇIKARLAR DEĞİŞTİKÇE KURALLAR DA ESKİR VEYA ÜSTÜNDEN ATLANIR
Ancak jeopolitika hiçbir zaman olduğu gibi kalmaz, ülkelerin aralarında yaptıkları anlaşmalar veya küresel anlamda çıkarları değiştikçe kuralları da değişir veya çiğnenir. Açık Semalar Antlaşması, yıllar boyunca Doğu ile Batı arasında nadir kalan iş birliği köprülerinden biriydi. Ne var ki 2010’lu yıllardan itibaren taşlar yerinden oynamaya başladı. Taraflar birbirlerini uçuş kısıtlamaları getirmekle, belirli stratejik bölgeleri gözlemcilere kapatmakla suçladılar. Şeffaflık üzerine kurulan bu kırılgan yapı, tarafların birbirine olan güvensizliği yüzünden bir istihbarat ve diplomatik gerilim alanına dönüştü. Kırılma noktası ise 2020 yılında geldi. ABD, Rusya’nın antlaşma kurallarını ihlal ettiğini öne sürerek çekildiğini duyurdu. Washington’ın bu hamlesi Moskova için domino etkisi yarattı, Rusya da 2021 yılında antlaşmadan resmi olarak çekildiğini ilan etti. Böylece, silahsızlanma mimarisinin en önemli yapı taşlarından biri daha tarih sahnesinden silindi.
Bugün Açık Semalar Antlaşması’nın ruhu büyük ölçüde yara almış durumda. Büyük güçler arasındaki rekabetin yeniden nükleer ve konvansiyonel bir bloklaşmaya evirildiği günümüzde, bu tür şeffaflık rejimlerinin çökmesi, dünyamızın ne kadar kırılgan bir güvenlik algısına hapsolduğunu gösteriyor. Gökyüzünü birbirine kapatan devletler, yeryüzünde de diyalog kanallarını tıkıyor. Antlaşmanın hikâyesi bize, uluslararası ilişkilerde güvenin inşa edilmesinin onlarca yıl aldığını, ancak bu güvenin yok edilmesinin sadece birkaç siyasi hamleye baktığını acı bir şekilde hatırlatmaktadır.
KİMKLİĞİ BELİRSİZ UÇUŞLAR – TANIMLANAMAYAN UÇAKLAR VE UÇUŞLAR
Tam yeri gelmişken, herkesin bilmesini ve anlamasını sağlamak için bir durumu açıklığa kavuşturmak iyi olacak. Medya organlarında bazen komplo teorilerine veya asılsız spekülasyonlara konu olan "kimliği belirsiz uçuş" iddialarının Açık Semalar Antlaşması ile hiçbir hukuki veya fiili bağı bulunmamaktadır. Antlaşma kapsamındaki uçuşlar tamamen şeffaftır, aylar öncesinden planlanır ve Milli Savunma Bakanlığı gibi resmi kurumların bilgisi altındadır. Türkiye’nin hava sahası, ulusal güvenlik unsurları ve radar sistemleri tarafından 7/24 esasıyla korunmaktadır.
Yüzyıllar boyunca toprak, insanlık için vatan kavramının neredeyse yegâne karşılığı oldu. Sınırlar topraklar üzerinde çizildi, kaleler toprak için inşa edildi ve kanlar toprak uğruna döküldü. Ancak 21. yüzyılın baş döndürücü teknolojik gelişmeleri, küresel güç mücadeleleri ve enerji savaşları, "vatan" tanımımızı iki boyutlu bir düzlemden çıkarıp üç boyutlu, çok katmanlı bir stratejik ekosisteme dönüştürdü. Türkiye’nin son yıllarda stratejik literatürüne kazandırdığı ve millî güvenlik omurgasını oluşturan Kara Vatan, Mavi Vatan ve Gök Vatan kavramları, tam da bu zihniyet dönüşümünün en net ifadesidir.
Kara Vatan, 782 bin kilometrekarelik Anadolu coğrafyasını, bu topraklarda kurulan medeniyetleri ve milletin bekasını temsil eder. Jeopolitik açıdan Kara Vatan, etrafı kriz coğrafyalarıyla çevrili stratejik bir kilit noktasıdır. Türkiye, Orta Doğu, Kafkaslar ve Balkanlar’ın kesişim kümesinde yer alması nedeniyle tarih boyunca hedef olmuştur. Sınır ötesi operasyonlar ve hudut güvenliğindeki kademe atlamaları, Kara Vatan’ın sadece içeriden değil, sınırların ötesinden savunulması gerektiği gerçeğini doğurmuştur. Savunmayı sadece kendi sınırlarınız içinde tuttuğunuzda inisiyatifi karşı tarafa kaptırırsınız.
MAVİ VATAN TANIMI KÖRLÜĞÜ ORTADAN KALDIRDI
Türkiye’nin uzun yıllar düştüğü stratejik sıkıntılardan biri, kendisini kara ülkesi olarak görmesi ve denizlerin sunduğu muazzam zenginliği ıskalamasıydı. Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada da yüzünü yalnızca karaya dönmek büyük bir kayıptı. Mavi Vatan tanımı bu tarihi körlüğü ortadan kaldırdı. Karadeniz, Adalar Denizi, Akdeniz ve Marmara’daki uluslararası hukuktan kaynaklanan deniz yetki alanlarını kapsayan Mavi Vatan. Doğu Akdeniz’deki hidrokarbon aramaları, sondaj faaliyetleri ve Libya mutabakatı ile sahada korunan somut bir millî menfaat alanı haline gelmiştir. Denizler yalnızca turizm alanı değildir, enerji hatlarının temel direği, ticaretin ana damarı ve küresel gücün uzantısıdır. Denizlerde güçlü olmayan bir ülkenin karada da güvende olamayacağı gerçeği hafızalara kazınmıştır.
Yeryüzünün ve denizlerin paylaşıldığı bir dünyada geleceğin savaşları ve stratejik üstünlük alanları gökyüzünde, uzay sınırında ve siber uzayda şekillenmektedir. Bir ulus göklerde hâkimiyet kuramazsa ne karadaki askerini güvende tutabilir ne de denizdeki gemisini koruyabilir. Gök Vatan, Türkiye’nin hava sahasından uzaya uzanan stratejik hedefidir. Bu kavram, Türk savunma sanayinde yaşanan devrimle gerçeğe bürünmüştür. SİHA’lar, İHA’lar, milli muharip uçaklar, hava savunma sistemleri ve akıllı mühimmatlar, Gök Vatan’ın pasif korunan bir hava sahası değil, caydırıcılık üreten aktif bir operasyon sahası olduğunu kanıtlamıştır. Teknolojik bağımsızlık, egemenliğin en somut teminatıdır.
BÜTÜNSEL BİR GÜVENLİK MİMARİSİ
Kara Vatan, Mavi Vatan ve Gök Vatan, birbirinden kopuk üç ayrı slogan değil, halkaları iç içe geçmiş bütünsel bir güvenlik mimarisidir. Karada güçlü olmayan denizleri tutamaz, denizde varlık gösteremeyen gökte hâkimiyet kuramaz, göklerde ve denizlerde söz sahibi olmayan bir ülke ise kara vatanını uzun vadede koruyamaz. Bugün Türkiye, bu üç boyutu aynı anda okuyabilen, tehditleri sınırlarımıza dayanmadan bertaraf eden bir akla sahiptir. Bu dönüşüm, askerî bir başarının ötesinde, milletin özgüveninin ve havacılık kültürünün yeniden dirilişidir. Vatan, yalnızca üzerinde yaşanılan bir toprak parçası değil, o toprağın altındaki zenginliklerin, etrafındaki denizlerin ve üzerindeki gök kubbenin adaletle, akılla ve güçle savunulduğu büyük bir medeniyet davasıdır. Üç boyutlu düşünmek, geleceği inşa etmenin tek yoludur.