Siyasi düzenler neden yozlaşır ve çöker? Polybios bu soruyu MÖ 2. yüzyılda, Roma’nın Akdeniz’e hâkim oluşuna tanıklık ederken sordu; İbn Haldun ise 1377’de, Kuzey Afrika hanedanlarının art arda yükselip düştüğü bir çağda. Aralarında on beş asır bulunan iki düşünür, Yunanlı tarihçi Polybios ile Tunuslu âlim İbn Haldun, bu soruya şaşırtıcı ölçüde benzer bir cevap verir: tarih düz bir çizgi değil, başladığı yerde biten bir eğridir. Ancak bu eğrinin neden döndüğünü ve kırılıp kırılamayacağını farklı açıklarlar. Bu fark, siyaset felsefesi ile sosyolojinin ayrıştığı noktayı da gösterir.

Polybios: Yozlaşan anayasalar

Polybios, Tarihler’in altıncı kitabında Aristoteles’in altılı tasnifini bir döngüye dönüştürür. Erdemli bir liderle kurulan monarşi, halefleri ayrıcalığa alıştıkça tiranlığa döner. Tiranı deviren soylular aristokrasiyi kurar; onların çocukları oligarşiye kayar. Halk oligarkları devirip demokrasiyi kurar, demokrasi de demagogların eliyle oklokrasiye, yani kalabalığın yönetimine dönüşür. Kaostan yeniden güçlü bir lider çıkar ve döngü başa döner.

Polybios’a göre bu döngünün motoru ahlaki yozlaşmadır: iktidarı kuran kuşağın erdemi, onu miras alan kuşakta kaybolur. Ama Polybios karamsar değildir. Çareyi karma anayasada bulur: monarşik, aristokratik ve demokratik unsurları birbirini dengeleyecek biçimde bir arada tutmayı deneyerek. Ona göre Roma’nın konsülleri, Senato’su ve halk meclisleri bu dengenin örneğidir. Fikir, Montesquieu üzerinden modern kuvvetler ayrılığına kadar uzanır. Polybios’un kendi hayatı da bu gözlemin malzemesidir: Akha Birliği’nin önde gelenlerinden biriyken Roma’ya rehine olarak götürülmüş ve yükselen bu gücü içeriden izlemiştir.

İbn Haldun: Çözülen asabiye

İbn Haldun, Mukaddime’de devleti bir canlı gibi ele alır: doğar, olgunlaşır, yaşlanır ve ölür. Devleti kuran, çölün zor koşullarında dayanışma ruhu, yani asabiyesi güçlü bedevi topluluğudur. İkinci nesil iktidarı pekiştirir ama kurucuların sıkı bağlarından uzaklaşmaya başlar. Üçüncü nesil şehir hayatının lüksüne gömülür; asabiye çözülür, devlet asabiyesi taze yeni bir topluluğa yenik düşer.

İbn Haldun bu süreci üç nesil -kabaca- yüz yirmi yıl olarak ölçer. Onun için çöküşün nedeni bireylerin ahlakından çok toplumsal yapının kendisidir: bedevilikten hadariliğe geçiş, üretim ve tüketim düzenindeki değişim, dayanışmanın zayıflaması. Bu yaklaşımına “ilmü’l-umran” der; bugün onu sosyolojinin öncüsü saymamızın nedeni de işte budur. Üstelik bu gözlemleri kitaplardan değil, Kuzey Afrika ve Endülüs saraylarında üstlendiği görevlerden, hanedanların yükselişine ve çöküşüne bizzat tanıklık ederek edinmiştir.

Mühendis ile doğa bilimci

Ortak noktaları belirgindir. İkisi de çöküşü dışarıdan gelen darbelerle değil, içeriden açıklar. İkisi de nesiller arası kopuşu merkeze alır: kurucuların erdemi ya da dayanışması, mirasçılarda kaybolur. Ve ikisi de tarihi, rastlantılar dizisi olarak değil, yasalara bağlı bir süreç olarak görür.

Ayrıldıkları yer ise belirleyicidir. Polybios bir mühendis gibi düşünür: döngü doğru kurumlarla frenlenebilir, yozlaşma dengeyle geciktirilebilir. İbn Haldun ise bir doğa bilimci gibi düşünür: devletin yaşlanması insanın yaşlanması gibidir, ertelenebilir ama önlenemez. Biri siyasal kurumlara, öteki toplumsal yapıya bakar. Polybios’un döngüsü farklı yönetim biçimleri arasında döner; İbn Haldun’unki ise aynı biçimin, yani hanedan devletinin, birbirini izleyen örnekleri arasında.

Bugün için ders belki bu iki bakışı birleştirmektedir. Kurumların dengesi önemlidir; ancak o kurumları ayakta tutan toplumsal dayanışma çözülürse, en iyi tasarlanmış anayasa bile eğriyi başladığı yere dönmekten alıkoyamaz. Dolayısıyla da Polybios bize neyi inşa etmemiz gerektiğini, İbn Haldun ise neyi korumamız gerektiğini hatırlatır.