Lord Acton'ın ünlü sözü, "Güç yozlaştırma eğilimindedir; mutlak güç mutlak biçimde yozlaştırır", genellikle saraylar ve diktatörler düşünülerek okunur. Oysa Michel Foucault'ya göre güç, birinin elinde tuttuğu bir nesne değil, insanlar arasındaki bir ilişkidir. Kılcal damarlar gibi aileye, sınıfa, ofise, resmi dairenin gişesine yayılır. Foucault buna mikro-iktidar der. Bu bakışla, İbn Haldun'un 14. yüzyılda Mukaddime'de anlattığı saray ise aslında her koltukta tekrar eden bir dönüşümün ölçek modeline dönüşür.
Sert Çevreden Güvenli Hayata: Dayanışmanın Paradoksu
İbn Haldun'un merkezi kavramı asabiyedir: Ortak tehlike ve yoksunluktan doğan dayanışma. Sert koşullarda birbirine tutunan topluluk bu güçle devlet kurar. Ama devletin güvenli ortamında dayanışma gereksizleşir; konfora uyum bireye kazanç, gruba zayıflık getirir. Hanedanı ise zaman içinde kendi başarısı aşındırır.
Gücün ilk aynası konfordur. İnsan güçlendiğini önce hayatının rahatlamasında görür: daha geniş bir oda, ayrılmış bir park yeri, beklemeden açılan kapılar. İbn Haldun'a göre refah alışkanlığa dönüştükçe insanlar yumuşar; bir zamanlar zorunluluk olan fedakârlık, katlanılmaz bir yük gibi görünmeye başlar. Konfor, gücün insanda bıraktığı izin ilk belirdiği yüzeydir.
Konfor bu aşınmayı görünür kılar; hızlandıran ise gücün kendisidir. İbn Haldun güç sahibi olan kişide bir "ilahlaşma" huyunun ortaya çıktığını söyler. Güç paylaşılmaz. Bunun için taht da gerekmez. Garajda kurulan bir girişim, gönüllülerin büyüttüğü bir dernek de asabiyeyle başlar. Kurum büyüdükçe kurucunun etrafında küçük bir "saray" oluşur ve itiraz eden eski yoldaş "sorunlu kişi"ye dönüşür.
Aktarılamayan Tecrübe
İbn Haldun'a göre hanedan dört kuşak sürer: kurucu, onu bizzat gören, taklit eden ve devletin "herhangi bir zorluk ve zahmetle" kurulmadığı vehmine kapılıp onu yıkan. Zira yapan görenden, gören işitenden ileridir. Kan aynı kalır; aktarılamayan ise tecrübedir.
Zincir her kurumda işler. Bir kuralı koyan, nedenini bilir; dördüncü kuşak içinse kural, gerekçesinden kopmuş bir ritüeldir. Foucault'nun “disiplin” dediği şey bu kopuşta güçlenir: Amacını unutmuş prosedür, insanları sıraya dizmeye ve denetlemeye yarar. Gişedeki memurun "yönetmelik böyle" demesi, nedeni unutulmuş bir okul kuralı, anlamsız onay zincirleri, onları uygulayanlara küçük ama gerçek bir güç verir. Ne yazık ki "Dede kurar, oğul büyütür, torun batırır" sözü her kurum için geçer gibidir.
Laboratuvardaki Taht: Gücün Psikolojisi
Güç yalnızca kuşaklar boyunca değil, tek bir insanı bile kısa sürede dönüştürür. David Kipnis'in 1972 tarihli çalışmasında yetkisi artan yöneticiler, çalışanlarının işine daha çok müdahale etti, başarılarını kendilerine mal etti ve aralarına mesafe koydu. Galinsky ve arkadaşlarının (2006) deneyinde, güçlü hissettikleri bir anıyı yazan katılımcılar alınlarına "E" harfini karşıdakinin değil kendilerinin okuyabileceği biçimde çizmeye daha yatkındı. Değişim için taht gerekmez; bir anı bile yeter.
Dacher Keltner bunu “Güç Paradoksu (2016)” olarak adlandırır: Güce empatiyle ulaşılır, ama güç elde edilince aşınan da empatidir. Foucault ise ilişkinin öteki ucunu gösterir: Bentham'ın Panoptikon'unda gözetlendiğini bilen kişi, kendini gözetlemeye başlar. Yani güç, yukarıdakini kibirlendirirken aşağıdakini susturur.
* * *
Büyük ölçekte çare ise kurumlardır: Süre sınırları, bağımsız denetimler. Ama güç kılcal damarlarda işliyorsa çare de oradadır: genç çalışanı dinleyen yönetici, itirazı katkı sayan öğretmen, kuralın gerekçesini açıklayan memur. Foucault'ya göre gücün olduğu yerde direniş de vardır; en etkilisi ise insanın kendi koltuğuna karşı gösterdiğidir.
Belki de güç insanı yozlaştırmaz; yalnızca onu, kim olduğunu hatırlatacak her şeyden uzaklaştırır. Gücün asıl sınavı, hangi koltukta oturursak oturalım, oraya nasıl çıkıldığını ve karşımızdakinin nereden baktığını unutmamaktır.