Bir liderin yanlış karar vermesi için kötü niyet ya da yetersizlik gerekmez. Bazen yanlış kararın arkasında yalnızca iyi niyetli bir sadakat vardır. Bu sadakat, lider ile gerçek arasına sessizce yerleşir. Sosyal psikoloji literatüründe bu rol "zihin bekçiliği" (mindguarding) olarak adlandırılır. Görünmez olduğu için de en tehlikeli örgütsel hastalıklardan biridir.
GRUP DÜŞÜNCESİNİN SESSİZ MUHAFIZLARI
Irving Janis, 1972'de yayımlanan “Victims of Groupthink” adlı çalışmasında "grup düşüncesi" kavramını tanımladı. Buna göre uyumlu ve birbirine bağlı gruplar, uzlaşmayı korumayı gerçekçi değerlendirmeden daha önemli saymaya başlar. Janis bu sürecin sekiz belirtisini sayar: Yenilmezlik yanılsaması, grubun ahlaki üstünlüğüne sorgusuz inanç, öz-sansür, oybirliği yanılsaması gibi. Bunlardan biri, grubun içinden çıkan kendiliğinden görevli bekçilerdir. Bu kişiler, lideri ve grubu mevcut uzlaşmayı sarsabilecek bilgiden korumayı üstlenir. Rahatsız edici raporları bekletir, muhalif sesleri "şimdi sırası değil" diyerek susturur, liderin kafasını "gereksiz" ayrıntılarla meşgul etmemeye çalışırlar.
Paradoksal olan şudur: Zihin bekçisi kendini ihanet içinde değil, sadakat içinde görür. Ona göre yaptığı şey lideri korumaktır. Oysa koruduğu şey liderin yanılgısıdır.
DOMUZLAR KÖRFEZİ’NDEN TOPLANTI ODALARINA
Janis'in en çarpıcı örneği, 1961'deki Domuzlar Körfezi çıkarmasıdır. Kennedy yönetimindeki danışmanlar, planın zayıf noktalarını görebilecek donanıma sahipti. Ne var ki bazı kritik itirazlar başkana hiç ulaşmadı. Janis'in aktarımına göre Robert Kennedy, kuşkularını dile getiren Arthur Schlesinger'ı bir kenara çekip başkanın kararını verdiğini, artık ona destek olmak gerektiğini söyledi. Dışişleri Bakanı Dean Rusk da operasyona yönelik eleştirel değerlendirmeleri başkana iletmedi. Sonuç, Amerikan dış politikasının en utanç verici fiyaskolarından biri oldu.
Bu tablo yalnızca tarihe ait değil. Bugün şirket yönetim kurullarında, kamu kurumlarında, siyasi parti kadrolarında aynı mekanizma ne yazık ki işliyor. "Patron bunu duymak istemez" cümlesi, zihin bekçiliğinin gündelik dildeki karşılığıdır aslında. Dolayısıyla lider, filtrelenmiş bir gerçeklikle baş başa kalır. Gördüğü dünya, çevresinin ona göstermeye razı olduğu dünyadır. Liderin şaşı bakışı çoğu zaman gözünden değil, önüne konan aynalardan kaynaklanır.
ŞAŞI BAKIŞIN PANZEHİRİ
Janis yalnızca teşhis koymadı, tedavi de önerdi. Ona göre lider tercihini tartışmanın başında açıklamamalıdır, çünkü açıklanan her tercih bekçilere bir görev tanımı da verir. Her toplantıda en az bir kişi şeytanın avukatı rolünü üstlenmeli, grup dışından uzmanlar düzenli olarak sürece katılmalıdır. Karar alındıktan sonra yapılacak bir "ikinci şans" toplantısı, bastırılmış kuşkuların dile gelmesi için son bir kapı açar.
Kayda değerdir ki Kennedy, bir yıl sonraki Küba Füze Krizi'nde karar alma süreçlerini köklü biçimde değiştirmiştir. Zaman zaman toplantılardan çekilerek danışmanlarının daha serbest tartışmasına imkân tanımış ve böylece çok daha isabetli bir sonuca ulaşmıştır.
Asıl ders şudur: İyi bir lider, etrafındaki sessizliği onay olarak okumaz. Kapısındaki bekçileri teşhis eder ve kapıyı ardına kadar açık tutar. Çünkü liderlerin en büyük zaafı, duymadıkları itirazlar ve zihin bekçileri tarafından kendilerine gösterilmeyen gerçeklerdir.
